خانه / ***خطبه ها شرح و ترجمه میر حبیب الله خوئی / نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۱۰۱ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۱۰۱ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۱۰۲ صبحی صالح

 ۱۰۲- و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) تجری هذا المجرى و فیها ذکر یوم القیامه و أحوال الناس المقبله

یوم القیامه

وَ ذَلِکَ یَوْمٌ یَجْمَعُ اللَّهُ فِیهِ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لِنِقَاشِ الْحِسَابِ

وَ جَزَاءِ الْأَعْمَالِ

خُضُوعاً قِیَاماً

قَدْ أَلْجَمَهُمُ الْعَرَقُ

وَ رَجَفَتْ‏ بِهِمُ الْأَرْضُ

فَأَحْسَنُهُمْ حَالًا مَنْ وَجَدَ لِقَدَمَیْهِ مَوْضِعاً

وَ لِنَفْسِهِ مُتَّسَعاً

حال مقبله على الناس‏

و منهافِتَنٌ کَقِطَعِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ

لَا تَقُومُ لَهَا قَائِمَهٌ

وَ لَا تُرَدُّ لَهَا رَایَهٌ

تَأْتِیکُمْ مَزْمُومَهً مَرْحُولَهً

یَحْفِزُهَا قَائِدُهَا

وَ یَجْهَدُهَا رَاکِبُهَا

أَهْلُهَا قَوْمٌ شَدِیدٌ کَلَبُهُمْ

قَلِیلٌ سَلَبُهُمْ

یُجَاهِدُهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قَوْمٌ أَذِلَّهٌ عِنْدَ الْمُتَکَبِّرِینَ

فِی الْأَرْضِ مَجْهُولُونَ

وَ فِی السَّمَاءِ مَعْرُوفُونَ

فَوَیْلٌ لَکِ یَا بَصْرَهُ عِنْدَ ذَلِکِ مِنْ جَیْشٍ مِنْ نِقَمِ اللَّهِ

لَا رَهَجَ لَهُ وَ لَا حَسَّ

وَ سَیُبْتَلَى أَهْلُکِ بِالْمَوْتِ الْأَحْمَرِ

وَ الْجُوعِ الْأَغْبَرِ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۷  

و من خطبه له علیه السّلام یجرى هذا المجرى و هى المأه و الواحده من المختار فى باب الخطب

و ذلک یوم یجمع اللّه فیه الأوّلین و الآخرین لنقاش الحساب، و جزاء الأعمال، خضوعا قیاما، قد ألجمهم العرق، و رجفت بهم الأرض فأحسنهم حالا من وجد لقدمیه موضعا، و لنفسه متّسعا. منها: فتن کقطع اللّیل المظلم، لا تقوم لها قائمه، و لا تردّ لها رایه، تأتیکم مزمومه مرحوله یحفزها قائدها، و یجهدها راکبها، أهلها قوم شدید کلبهم، قلیل سلبهم، یجاهدهم فی سبیل اللّه، قوم أذلّه عند المتکبّرین، فی الأرض مجهولون، و فی السّماء معروفون،فویل لک یا بصره عند ذلک من جیش من نقم اللّه لا رهج له و لا حسّ، و سیبتلى أهلک بالموت الأحمر، و الجوع الأغبر.

اللغه

(ناقشته) مناقشه استقصیته فی الحساب (و القطع) قطعه کسدر و سدره و هى الطائفه من الشی‏ء قال الشارح المعتزلی: قطع اللّیل جمع قطع و هو الظّلمه قال تعالى: فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ.

و لعلّه سهو و (زممت) البعیر زمّا شددت علیه زمامه فهو مزموم و (الرّحل) کلّ شی‏ء یعد للرّحیل من وعاء المتاع و مرکب البعیر و الحلس و الرّسن و جمعه رحال و أرحل مثل سهام و أفلس و (جهدت) الدّابه و أجهدتها حملت علیها فی السّیر فوق طاقتها و (الکلب) محرّکه الشر و الاذى و (السّلب) محرکه أیضا ما یأخذه أحد القرنین فی القتال من قرنه ممّا یکون علیه من ثوب أو سلاح أو درع أو غیرها و (النقم) جمع نقمه و هى العقوبه و (الرهیج) محرّکه الغبار.

الاعراب

خضوعا قیاما منصوبان على الحال من مفعول یجمع، و جمله لا تقوم مرفوعه المحلّ على أنّها وصف لفتن، و جمله تأتیکم استینافیّه أو حال من مفعول تقوم و جمله یحفزها آه حال من فاعل تأتیکم، و مجهولون وصف ثان لقوم.

المعنى

اعلم أنّ هذه الخطبه الشریفه تجرى مجرى الاخبار عن الملاحم أیضا کالخطبه السّالفه حیث إنها مشتمله على فصلین، و الفصل الثانی منها من هذا القبیل، و أمّا الفصل الأوّل فمتضمّن لبیان بعض أهوال یوم القیامه و شدایدها، و قد مضى الکلام فیها مفصّلا فی الفصل الثّالث من فصول الخطبه الثانیه و الثمانین و شرحه.

و قال علیه السّلام هنا (و ذلک یوم یجمع اللّه فیه الأوّلین و الآخرین) کما قال تعالى فی سوره هود.

 ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ. و فی سوره الواقعه: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى‏ مِیقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ و انما جمعهم (لنقاش الحساب و جزاء الأعمال) أى لیناقش فی حسابهم و یستقصى فیه و یجزى کلّ جزاء عمله، إن خیرا فخیرا و إن شرّا فشرّا.

 فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُمْ فِیها زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ إِنَّ رَبَّکَ فَعَّالٌ لِما یُرِیدُ وَ أَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّهِ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ.

(خضوعا قیاما) أى خاضعین خاشعین من هول المعاد، قائمین لربّ العباد (قد ألجمهم العرق) أى بلغ محلّ لجامهم من کثره التزاحم و الاجتماع و شدّه الحراره قال الطبرسى فى تفسیر قوله تعالى: یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ.

المعنى یوم یقوم النّاس من قبورهم لأمر ربّ العالمین و لجزائه أو حسابه، و جاء فی الحدیث انّهم یقومون فی رشحهم إلى انصاف آذانهم، و فی حدیث آخر یقومون حتّى یبلغ الرشح إلى أطراف آذانهم.

و فی الحدیث عن سلیم بن عامر عن المقداد بن الأسود قال: سمعت رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم یقول إذا کان یوم القیامه ادنیت الشمس من العباد حتى تکون الشّمس بقدر میل أو میلین، قال سلیم فلا أدرى أ مسافه الأرض أو المیل الذی تکحل به العین ثمّ قال‏ صهرتهم الشّمس فیکونون فی العرق بقدر أعمالهم، فمنهم من یأخذه إلى عقبه، و منهم من یلجمه إلجاما، قال: فرأیت رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم یشیر بیده إلى فیه قال یلجمه إلجاما.

(و رجفت بهم الأرض) لعلّه اشاره إلى الرّجفه فی النفخه الثّانیه على ما اشیر إلیها فى قوله سبحانه: إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها، وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها، وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها، یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها.

(فأحسنهم حالا) فى هذا الیوم (من وجد لقدمیه موضعا و لنفسه متّسعا) و هو اشاره إلى شدّه الضیق على النّاس فیه هذا و الفصل الثانی الذى التقطه السیّد (ره).

منها قوله علیه السّلام (فتن کقطع اللّیل المظلم) فی عدم الاهتداء فیها إلى النهج الحقّ و الصّراط المستقیم (لا تقوم لها قائمه) أى لا تنهض لدفعها فئه قائمه أولا تقوم لها قائمه من قوائم الخیل، و هو کنایه عن عدم امکان مقابلتها بالحرب و عدم التمکن من قتال أهلها، أو لا تقوم لها بنیه أو قلعه قائمه، بل تخرب و تنهدم فیکون کنایه عن قوّتهم و کذلک قوله علیه السّلام (و لا تردّ لها رایه) أى لا تنهزم رایه من رایه تلک الفتنه و لا تفرّ بل تکون غالبه دائما، أو لا ترجع لحربها رایه من الرّایات التی هربت عنها.

ثمّ شبّهها بناقه تامّه الأدوات کامله الآلات و استعار لها أوصافها فقال (تأتیکم مزمومه مرحوله) أى کناقه معدّه للرکوب علیها زمامها و رحالها (یحفزها قائدها) أى یسوقها بشدّه، و أراد بالقائد أعوانها (و یجهدها راکبها) أى یوقعها فى الجهد و المشقّه و یحمل علیها فی السّیر فوق الطّاقه، و أراد بالرّاکب أرباب تلک الفتنه و کنّى بالحفز و الجهد عن سرعتهم و مبادرتهم إلیها (أهلها قوم شدید کلبهم قلیل سلبهم) أى شدید شرّهم و أذاهم و قلیل ما سلبوه‏ من الخصم إذ همّتهم القتل لا السّلب کما قال الشاعر:

         هم الأسود أسود الغاب همّتها            یوم الکریهه فی المسلوب لا السّلب‏

و اختلف فی تلک الفتنه و أهلها: فقال الشّارح المعتزلی: إشاره إلى ملحمه تجرى فى آخر الزمان و لم یأت بعد، و استقربه المحدّث المجلسى «ره» فی البحار، و قال الشارح البحرانی: اشاره إلى فتنه صاحب الزنج لا تضافهم بشدّه الکلب و قلّه السّلب إذ لم یکونوا أصحاب حرب و عدّه و خیل کما یعرف ذلک من قصتهم المشهوره و سیذکر طرف منها فی شرح بعض الخطب الآتیه و هى الخطبه المأه و الثامنه و العشرون.

و استبعده فی البحار بأنّ مجاهدیهم لم یکونوا على الأوصاف التی أشار إلیها بقوله (یجاهدهم فی اللّه قوم أذلّه عند المتکبّرین فی الأرض مجهولون و فی السّماء معروفون) إلّا أن یقال: لشقاوه الطّرف الآخر أمدّهم اللّه بالملائکه، و هم مجهولون فی الأرض لعدم کونهم من أبناء الدنیا المشهورین بنعیمها، و معروفون فى السماء لکونهم من أهل العلم و العرفان یعرفهم ربّهم بالطّاعه و یعرفهم سایر الملائکه بالعباده و لا یخفى بعده، و قال الشّارح المعتزلی: کونهم مجهولین فی الأرض لخمولهم قبل هذا الجهاد.

ثمّ خاطب علیه السّلام البصره على سبیل انذار أهلها و قال (فویل لک یا بصره عند ذلک من جیش من نقم اللّه لا رهج له و لا حسّ) قال الشّارح البحرانی و هو اشاره إلى فتنه الزنج و ظاهر أنّهم لم یکن لهم غبار و لا أصوات إذ لم یکونوا أهل خیل و لا قعقعه لجم فاذا لا رهج لهم و لا حسّ، و ظاهر کونهم من نقم اللّه للعصاه و ان عمت الفتنه اذ قلما تخصّ العقوبه النّازله بقوم بعضهم کما قال تعالى: وَ اتَّقُوا فِتْنَهً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّهً.

و فیه أنّ ظاهر عبارته علیه السّلام مشعر بکون هذا الجیش غیر ما اخبر به أوّلا فاذا کان الأول اشاره إلى صاحب الزّنج و جیشه حسبما زعمه الشارح فکیف یمکن جعل ذلک اشاره إلیهم أیضا و ان کانوا بالأوصاف المذکوره، و قال الشارح المعتزلی کنّى علیه السّلام بهذا الجیش عن طاعون یصیبهم حتى یبیدهم.

أقول: و الأولى و کول علم ذلک إلیهم علیهم السّلام لأنّ أهل البیت أدرى بما فیه ثمّ قال (و سیبتلى أهلک بالموت الأحمر و الجوع الأغبر) الموت الأحمر امّا کنایه عن الوباء و وصفه بالحمره لشدّته و وصف الجوع بانه أغبر لأنّ الجایع یرى الآفاق کانّ علیها غبره و ظلاما کما فی شرح المعتزلی، أو الأول کنایه عن قتلهم بالسیف کما قیل، أو عن هلاکهم بالغرق کما فی شرح البحرانی، قال و وصف الجوع بالأغبر لأنّ شده الجوع ما اغبر معه الوجه لقله مادّه الغذاء أو ردائته أو لأنّه یلصق بالغبراء و هی الأرض.

أقول: و یمکن أن یکون وصف الجوع به من حیث کونه ناشئا من کثره اغبرار الأرض و جدبها بقلّه الأمطار، و اللّه العالم.

تنبیه

قد تقدّم فی أوّل تنبیهات الکلام الثالث عشر خطبه طویله له علیه السّلام خطب بها بعد الفراغ من قتال أهل البصره و هى متضمّنه لأکثر فقرات هذه الخطبه و مشتمله على زیادات کثیره فعلیک بالرجوع الیها فانه لا یخلو من منفعه.

الترجمه

و از جمله خطب شریفه آن سرور عالمیان و امام متقیانست که جارى شده در موضع اخبار از ملاحم مثل خطبه سابقه مى‏ فرماید: و آن یعنى روز قیامت روزیست که جمع می کند خداوند عالم اوّلین و آخرین را از براى استقصاء و دقّت نمودن در حساب، و جزا دادن بر عملها در حالتى که همه خضوع کننده باشند و ایستاده بجهه أمر پروردگار، بتحقیق که رسیده باشد عرق بدهان ایشان از کثرت حرارت و شدّه ازدحام خلقان، و بلرزد برایشان عرصه زمین پس نیکوترین ایشان از حیثیت حال کسیست که بیابد بجهه قدمهاى خود مکانى و بجهه نفس خود محلّ وسعت و فضائى از جمله فقرات این خطبه که متضمّن اخبار از وقایع آتیه است اینست که فرموده‏ فتنه‏ هایى است مثل پارهاى شب تاریک که برنخیزد از براى دفع آن جماعتى ایستاده، و باز نگرداند از براى او علم بر پا شده، بیاید بسوى شما مانند شترى که أفسار کرده باشد و پالان برنهاده در حالتى که میراند آنرا با شدّت کشنده آن، و بمشقّت مى ‏اندازد آنرا سوار شونده آن، أهل فتنه ‏ها گروهى هستند که شدید باشد أذیّت و شرارت ایشان، و کم باشد ثیاب و سلاح دریافت نشده از خصم ایشان و آن کنایه از این است که غرض ایشان کشتن خصم است نه غنیمت بردن، جهاد میکند با ایشان گروهى که خواز و ذلیل باشند در نزد متکبرین، گم نام باشند در نزد أهل زمین، مشهور باشند در پیش أهل آسمان برین.

پس واى باشد تو را اى بصره از لشکرى که پدید آید از غضب و عقوبه خدا در حالتى که نباشد آن لشکر را گرد و غبارى، و نه حس و حرکتى از جهه این که ایشان را خیل و قعقعه سلاح نباشد، و بزودى مبتلا شوند أهل تو أى بصره بمرگ سرخ که کشته شدنست با شمشیر، و بگرسنگى غبار آلوده.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدید: ۶۲

حتما ببینید

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۱۰۵ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۱۰۶ صبحی صالح ۱۰۶- و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) و فیها …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code