خانه / ***خطبه ها شرح و ترجمه میر حبیب الله خوئی / نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۹۹ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۹۹ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۱۰۰ صبحی صالح

۱۰۰- و من خطبه له ( علیه‏ السلام  ) فی رسول اللّه و أهل بیته‏

الْحَمْدُ لِلَّهِ النَّاشِرِ فِی الْخَلْقِ فَضْلَهُ

وَ الْبَاسِطِ فِیهِمْ بِالْجُودِ یَدَهُ

نَحْمَدُهُ فِی جَمِیعِ أُمُورِهِ

وَ نَسْتَعِینُهُ عَلَى رِعَایَهِ حُقُوقِهِ

وَ نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ غَیْرُهُ

وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ

أَرْسَلَهُ بِأَمْرِهِ صَادِعاً

وَ بِذِکْرِهِ‏نَاطِقاً

فَأَدَّى أَمِیناً

وَ مَضَى رَشِیداً

وَ خَلَّفَ فِینَا رَایَهَ الْحَقِّ

مَنْ تَقَدَّمَهَا مَرَقَ

وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا زَهَقَ

وَ مَنْ لَزِمَهَا لَحِقَ

دَلِیلُهَا مَکِیثُ الْکَلَامِ

بَطِی‏ءُ الْقِیَامِ

سَرِیعٌ إِذَا قَامَ

فَإِذَا أَنْتُمْ أَلَنْتُمْ لَهُ رِقَابَکُمْ

وَ أَشَرْتُمْ إِلَیْهِ بِأَصَابِعِکُمْ

جَاءَهُ الْمَوْتُ فَذَهَبَ بِهِ

فَلَبِثْتُمْ بَعْدَهُ مَا شَاءَ اللَّهُ حَتَّى یُطْلِعَ اللَّهُ لَکُمْ مَنْ یَجْمَعُکُمْ

وَ یَضُمُّ نَشْرَکُمْ

فَلَا تَطْمَعُوا فِی غَیْرِ مُقْبِلٍ

وَ لَا تَیْأَسُوا مِنْ مُدْبِرٍ

فَإِنَّ الْمُدْبِرَ عَسَى أَنْ تَزِلَّ بِهِ إِحْدَى قَائِمَتَیْهِ وَ تَثْبُتَ الْأُخْرَى

فَتَرْجِعَا حَتَّى تَثْبُتَا جَمِیعاً

أَلَا إِنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّدٍ ( صلى ‏الله‏ علیه ‏وآله  )کَمَثَلِ نُجُومِ السَّمَاءِ

إِذَا خَوَى نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ

فَکَأَنَّکُمْ قَدْ تَکَامَلَتْ مِنَ اللَّهِ فِیکُمُ الصَّنَائِعُ

وَ أَرَاکُمْ مَا کُنْتُمْ تَأْمُلُونَ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۷  

و من اخرى و هى التاسعه و التسعون من المختار فى باب الخطب

خطب بها فی الجمعه الثالثه من خلافته کما فى شرح المعتزلی: الحمد للّه النّاشر فی الخلق فضله، و الباسط فیهم بالجود یده، نحمده فی جمیع أموره، و نستعینه على رعایه حقرقه، و نشهد أن لا إله غیره، و أنّ محمّدا عبده و رسوله، أرسله بأمره صادعا، و بذکره ناطقا، فأدّى أمینا، و مضى رشید، و خلّف فینا رایه الحقّ، من تقدّمها مرق، و من تخلّف عنها زهق، و من لزمها لحق، دلیلهامکیث الکلام، بطی‏ء القیام، سریع إذا قام، فإذا أنتم ألنتم له رقابکم، و أشرتم إلیه بأصابعکم، جاءه الموت فذهب به فلبثتم بعده ما شاء اللّه حتّى یطلع اللّه لکم من یجمعکم و یضمّ نشرکم، «فلا تطعنوا فی عین مقبل تایسوا خ» فلا تطمعوا فی غیر مقبل، و لا تیأسوا من مدبر، فإنّ المدبر عسى أن تزلّ إحدى قائمتیه و تثبت الاخرى فترجعا حتّى تثبتا جمیعا، ألا إنّ مثل آل محمّد صلّى اللّه علیه و آله و سلّم کمثل نجوم السّماء، إذا خوى نجم طلع نجم. فکأنّکم قد تکاملت من اللّه فیکم الصّنائع، و أراکم ما کنتم تأملون.

اللغه

(الرّشد) إصابه الصّواب و قیل الاستقامه على طریق الحقّ مع تصلّب فیه، و بهما فسّر قوله سبحانه: وَ لَقَدْ آتَیْنا إِبْراهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ (و مرق) السهم من الرّمیه خرج عن المرمى و (زهق) الشّى‏ء من باب منع بطل و هلک و (المکیث) البطی‏ء و (خوى) النجم مال للمغیب و (الصنائع) جمع الصنیعه و هى الاحسان.

الاعراب

فضله و یده منصوبان على المفعولیه، و غیره منصوب على الوصف، و صادعا و ناطقا حالان من مفعول ارسله و یحتمل کون الأول حالا من امره و الثّانی من ذکره على نحو قوله: هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ.

و أمینا و رشیدا منصوبان على الحال أیضا، و جمله من تقدّمها فی محل النّصب صفه للرایه، و دلیلها بالرفع مبتدا و مکیث الکلام خبره.

المعنى

اعلم أنّ هذه الخطبه الشریفه من جمله الأخبار الغیبیّه لأمیر المؤمنین علیه السّلام أخبر فیها بما یکون بعده علیه السّلام من أمر الأئمه علیهم السّلام و أعلم النّاس بموته علیه السّلام بعد اشتهار أمره و اجتماع الخلق له، و افتتح بالحمد و الثّناء، و الشهاده بالتّوحید و الرّساله و ذکر وصف الرسول صلّى اللّه علیه و آله و سلّم أولا فقال علیه السّلام: (الحمد للّه الناشر) أى المفرّق (فی الخلق فضله) و احسانه (و الباسط فیهم بالجودیده) أى نعمته من باب اطلاق اسم السّبب على المسبّب أو بسط الید کنایه عن العطاء (نحمده) سبحانه (فی جمع اموره) الصادره عنه سواء کان من قبیل العطاء و النعمه أو البلاء و الشّده، فانّ کلّ ما صدر عنه سبحانه نعمه کان أو غیرها جمیل اختیارىّ یستحق به حمدا و ثناء، و لازم حقّ العبودیّه و مقتضى کمال المعرفه القیام بوظایف الحمد فی کلّ باب، و الرّضاء بالقضاء على جمیع الأحوال و لا حاجه إلى ما تمحّله الشّارح البحرانی «ره» و تکلّفه من أنّ الحمد بالشّداید اللّاحقه باعتبار کونها من نعمه أیضا فانها إذا قوبلت بصبر جمیل استلزمت ثوابا جزیلا کما قال تعالى: و بشّر الصّابرین، و ظاهر أنّ أسباب النّعم نعم.

(و نستعینه على رعایه حقوقه) الواجبه و الاتیان بها سواء کانت حقوقا مالیه کالخمس و الزّکاه و الحجّ و نحوها، أو غیر مالیه کسایر ما أوجبه على عباده (و نشهد أن لا إله غیره و أنّ محمّدا) صلّى اللّه علیه و آله و سلّم (عبده و رسوله) ذکر الشهادتین فی هذه الخطبه کأکثر الخطب لما روى من أن کلّ خطبه لیس فیها تشهد فهی کالید الجذماء (أرسله) سبحانه (بأمره صادعا) أى مظهرا مجاهرا امتثالا لقوله سبحانه فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ.

(و بذکره ناطقا) اطاعه لما أمره بقوله: فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخافُ وَعِیدِ.

(فادى) ما حمّله (امینا) مؤتمنا (و مضى) إلى الحقّ (رشیدا) صائبا (و خلّف فینا رایه الحقّ) المراد بها إما الثقلان المخلّفان أعنى کتاب اللّه و العتره، أو الثقل الأکبر فقط، و الاستعاره عنهما بالرایه باعتبار أنهما یهتدى بهما السّالکون فی سبیل اللّه کما أنّ الرّایه سبب الهدایه فی منازل الدّنیا (من تقدّمها) و لم یعتدّبها (مرق) من الدّین مروق السهم من الرّمیه (و من تخلّف عنها) و لم یتابعها (زهق) و هلک فی الوادى الضّلاله (و من لزمها) و لم یفارق عنها (لحق) بالحقّ و أصاب الصّواب فی کلّ باب.

قال الشّارح البحرانی: أشار برایه الحقّ إلى کتاب اللّه و سنّته و أشار بتقدّمها و التّخلف عنها إلى طرفی الافراط و التفریط من فضیله الاستقامه علیها أى أنّ من کان تحتها لاحقا بها فهو على حاقّ الوسط من الفضایل، و من تقدّمها کان على طرف الافراط و قد تعدّى فی طلب الدّین و أغلى فیه على جهل منه کما فعلت الخوارج و من تخلّف عنها کان على طرف التفریط و التقصیر فهلک فی طرق الضّلال و الحیره (دلیلها) أى دلیل تلک الرایه، و أراد به حاملها، أو الدّلیل الذی یکون قدام الرایه و یتبعه حاملها فانّ المسافرین و القوافل ربما یکون معهم رایه و دلیل یتقدّمهم الدلیل و یتبعه حامل الرایه و یکون سیرها معه و یتبعهما المسافرون و یسیرون بهما، و الاحتمال الثّانى أظهر، و على کلّ تقدیر فاستعار به عن نفسه الشریف سلام اللّه علیه و آله و وجه الاستعاره على الاحتمال الأوّل واضح، لأنه علیه السّلام حامل الکتاب و العالم بما فیه، و أمّا على الثّانی فلعلّه باعتبار أنّ الکتاب لا یفارقه و هو لا یفارق الکتاب کما یدلّ علیه اخبار الثقلین و أنّه علیه السّلام امام الکتاب، لکونه مفسّرا له مظهرا عمّا فیه.

و قوله: (مکیث الکلام) أى بطیئه یعنی أنّه علیه السّلام ذو تدبّر و تثبّت فی أقواله، فانّ قلّه الکلام من صفات المدح، و کثرته من صفات الذمّ، و من هنا قیل: لسان العاقل من وراء قلبه فاذا أراد الکلام تفکّر فان کان له قال و إن کان علیه سکت، و قلب الجاهل من وراء لسانه فان همّ بالکلام تکلّم به من غیر تروّ سواء کان له أم علیه،و یأتی عنه علیه السّلام نظیره فی أواخر الکتاب.

و قوله (بطى‏ء القیام) اشاره إلى تأنیّه فی الامور فانّ التؤده من صفات العقل و التسرّع من صفات الجهل.

روى فی الوسائل عن الصّدوق باسناده عن أمیر المؤمنین علیه السّلام فی وصیته لمحمّد بن الحنفیه قال علیه السّلام: من استقبل وجوه الآراء عرف مواقع الخطاء، و من تورّط فی الامور غیر ناظر فی العواقب فقد تعرض لمفظعات النّوائب، و التدبیر قبل العمل یؤمنک من الندم، و العاقل وعظه التجارب، و فی التجارب علم مستأنف، و فی تقلّب الأحوال علم تجارب الرّجال.

و فیه من مجالس الشیخ باسناده عن أبی قتاده القمّی قال: قال أبو عبد اللّه علیه السّلام لیس لحاقن رأى، و لا لملول صدیق، و لا لحسود غنی، و لیس بحازم من لا ینظر فی العواقب و النظر فی العواقب تلقیح للقلوب.

و من محاسن البرقی مسندا عن أبی حمزه الثمالی عن أبی جعفر علیه السّلام قال: أتی رجل رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فقال: علّمنی یا رسول اللّه فقال صلّى اللّه علیه و آله و سلّم: علیک بالیأس ممّا فی أیدى النّاس فانّه الغنى الحاضر، قال: زدنی یا رسول اللّه، قال صلّى اللّه علیه و آله و سلّم: ایّاک و الطمع فانّه الفقر الحاضر، قال: زدنی یا رسول اللّه، قال صلّى اللّه علیه و آله و سلّم: إذا هممت بأمر فتدبّر عاقبته فان یک خیرا و رشدا فاتبعه، و ان یک غیا فاجتنبه.

و الأخبار فی هذا المعنى کثیره، و فیه قال الشاعر:

و کلّ أناه فی المواطن سودد
و لا کأناه من قدیر محکم‏

و ما الرّاى الّا بعد طول تثبّت‏
و لا الحزم إلّا بعد طول تلوّم‏

و قوله علیه السّلام (سریع إذا قام) یعنی انه إذا ظهر له بعد التثبّت و التروّى وجه المصلحه فی القیام بأمر بادر إلیه و قام به سریعا و انتهض الفرصه.

ثمّ أخذ علیه السّلام یذکّرهم بموته بقوله: (فاذا أنتم ألنتم له رقابکم) و هو کنایه عن طاعتهم له و انقیادهم لأمره (و أشرتم إلیه بأصابعکم) و هو کنایه عن الاجلال (جاءه الموت فذهب به).

قال الشّارح المعتزلی: نقل أنّ أهل العراق لم یکونوا أشدّ اجتماعا علیه من الشهر الذى قتل فیه، و جاء فی الأخبار أنّه علیه السّلام عقد للحسن علیه السّلام ابنه على عشره آلاف، و لأبی أیّوب الأنصاری على عشره آلاف، و لفلان و فلان حتّى اجتمع له مأئه ألف سیف، و أخرج مقدمته أمامه یرید الشّام فضربه اللعین ابن ملجم و کان من أمره ما کان و انقضت تلک الجموع و کانت کالغنم فقد راعیها (فلبثتم بعده ما شاء اللّه) عدم التعیین لمدّه اللبث إشاره إلى طولها (حتى یطلع اللّه) و یظهر (لکم من یجمعکم و یضمّ نشرکم) أى تفرّقکم و أشار علیه السّلام به إلى الامام المنتظر أعنى المهدى صاحب الزّمان علیه السّلام، و قیل: أشار به إلى قائم بنى العباس بعد انقضاء دوله بنی امیه و الأوّل أظهر.

(فلا تطمعوا فی غیر مقبل) قال المجلسیّ (ره): أى من لم یقبل على طلب هذا الأمر ممّن هو أهله فلا تطمعوا فیه، فانّ ذلک لاختلال بعض شرایط الطلب کما کان شأن أکثر أئمتنا علیهم السّلام، و قیل: أراد بغیر المقبل من انحرف عن الدّین بارتکاب منکر، فانه لا یجوز الطمع فی أن یکون أمیرا لکم، و فی بعض النسخ فلا تطعنوا فی عین مقبل أى من أقبل على هذا الأمر من أهل البیت فلا تدفعوه عما یرید.

(و لا تیأسوا من مدبر) قال المجلسىّ (ره): أى من أدبر عن طلب الخلافه ممّن هو أهل لها فلا تیأسوا من عوده و اقباله على الطّلب، فانّ ادباره یکون لفقد بعض الشّروط کقلّه الناصر (فانّ المدبر عسى أن تزلّ احدى قائمتیه) و هو کنایه عن اختلال بعض الشروط (و تثبت الاخرى) و هو کنایه عن وجود بعضها (فترجعا حتّى تثبتا جمیعا) و هو کنایه عن استکمال الشرائط، و لا ینافی النّهى عن الایاس النّهى عن الطّمع، لأنّ عدم الیأس هو التجویز، و الطّمع فوق التجویز، أو لأنّ النهى عن الطمع فی حال عدم الشروط و الاعراض عن الطّلب لذلک أیضا، و النّهى عن الایاس لجواز حصول الشرائط هذا.

و قوله علیه السّلام: (ألا إنّ مثل آل محمّد کمثل نجوم السّماء) أراد به الأئمه الاثنى عشر سلام اللّه علیهم أجمعین، و تشبیههم بالنجوم إمّا من حیث أنهم یهتدى بهم فی سبیل اللّه کما یهتدى بالنّجم فی ظلمات البرّ و البحر قال سبحانه: وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ.

و یدلّ علیه ما فی تفسیر علیّ بن إبراهیم فی قوله تعالى: هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ.

قال: النّجوم آل محمّد، و قد مرّ توضیح ذلک بما لا مزید علیه فی شرح الخطبه الرّابعه، و إمّا من حیث أنّهم کلّما مضى منهم امام قام مقامه آخر کالنجوم (اذا خوى نجم) اى مال للمغیب (طلع نجم) آخر.

ثمّ بشّرهم بقوله: (فکأنّکم قد تکاملت من اللّه فیکم الصنائع) أى النّعم و الآلاء (و أراکم) اللّه (ما کنتم تاملون) أى لا تیأسوا عسى اللّه أن یأتی بالفرج عن قریب، و المتحقق الوقوع قریب و إن کان بعیدا، و یمکن أن یکون ارائه المخاطبین مأمولهم فی الرّجعه، و اللّه العالم.

الترجمه

از جمله خطب شریفه دیگر آن امام أنام است که فرموده: حمد و سپاس خداوند را سزاست که پراکنده کننده است در میان خلق فضل و اکرام خود را، و گستراننده در میان ایشان بجود و بخشش احسان و انعام خود را حمد مى‏ کنیم او را در همه کارهاى او، و طلب یارى مى‏ کنیم از او بر رعایت حقّهاى او، و شهادت مى‏ دهیم آنکه نیست هیچ معبودى بحق غیر از او، و آنکه محمّد بن عبد اللّه صلوات اللّه علیه و آله بنده و رسول او است، فرستاده او را در حالتی که اظهار کننده بود امر او را، و گوینده بود ذکر او را، یا این که فرستاده او را بأمر خود در حالتى که شکافنده بود آن امر بیضه شرک را، و بذکر خود در حالتى که گوینده بود آن‏ ذکر حقّ را.

پس أدا نمود حضرت خاتم نبوّت أوامر و أحکام حق را در حالتى که امین بود در تبلیغ رسالت، و گذشت بسوى حقّ در حالتى که راستکار یا مستقیم بود بر طریق هدایت، و واپس گذاشت در میان ما علم حق را که عبارت باشد از کتاب اللّه و عترت، چنان علمى که هر کس بپیش افتاد از او خارج شد از دین و ملّت، و هر کس تخلّف نمود از آن هلاک شد در بیابانهاى ضلالت، و هر که ملازم شد آنرا لاحق گردید بارباب کمال و سعادت.

دلیل و حامل آن علم صاحب تأنّی است در تکلّم نمودن، و صاحب بطوء است در ایستادن، یعنى کلام و قیام او با فکر و تدبیر و با ملاحظه مآل کار و عاقبت اندیشى است، و صاحب سرعت است آن وقتى که ایستاد بأمرى از امور اسلام، و اینها همه اشاره است بنفس شریف خود آن امام علیه السّلام چنانچه مى‏فرماید.

پس زمانى که شما نرم نمودید براى او گردنهاى خود را باطاعت و تسلیم، و اشاره نمودید بسوى آن بانگشتان خود از روى اجلال و تعظیم، بیاید بسوى او مرگ پس ببرد او را، پس درنگ نمائید بعد از او بمقدارى که خواهد خدا تا این که ظاهر سازد خداوند از براى شما کسى را که جمع کند شما را و بهم آورد پراکنده‏گى شما را، پس طمع نکنید در کسى که اقبال ننماید بخلافت، و مایوس و ناامید نشوید از کسى که ادبار نماید بخلافت از جهه این که این ادبار کننده شاید که بلغزد یکى از دو قائمه او، و این کنایه است از انتفاء بعض شرائط، و ثابت شود قائمه دیگر او، و این کنایه است از وجود بعض شرایط، پس رجوع نمایند هر دو قائمه تا این که ثابت شوند هر دو تا، و این کنایه است از استکمال شروط.

آگاه باشید بدرستى که مثل أهل بیت پیغمبر صلوات اللّه علیه و آله مثل ستارهاى آسمانست هرگاه میل کند بغروب ستاره طلوع نماید ستاره دیگر پس گویا شما بتحقیق کامل شده از جانب خدا در حقّ شما نعمتها و احسانها، و نموده بشما چیزى را که بودید آرزو مى‏ کردید آنرا و این بشارت است مر ایشان را بقرب فرج و کرامت.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدید: ۳۲

حتما ببینید

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۱۰۵ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۱۰۶ صبحی صالح ۱۰۶- و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) و فیها …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code