خانه / ***خطبه ها شرح و ترجمه میر حبیب الله خوئی / نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۶ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۶ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۶ صبحی صالح

۶- و من کلام له ( علیه‏ السلام  ) لما أشیر علیه بألا یتبع طلحه و الزبیر و لا یرصد لهما القتال و فیه یبین عن صفته بأنه ( علیه‏السلام  ) لا یخدع‏

وَ اللَّهِ لَا أَکُونُ کَالضَّبُعِ

تَنَامُ عَلَى طُولِ اللَّدْمِ

حَتَّى یَصِلَ إِلَیْهَا طَالِبُهَا

وَ یَخْتِلَهَا رَاصِدُهَا

وَ لَکِنِّی أَضْرِبُ بِالْمُقْبِلِ إِلَى الْحَقِّ الْمُدْبِرَ عَنْهُ وَ بِالسَّامِعِ الْمُطِیعِ الْعَاصِیَ الْمُرِیبَ أَبَداً حَتَّى یَأْتِیَ عَلَیَّ یَوْمِی

فَوَاللَّهِ مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقِّی مُسْتَأْثَراً عَلَیَّ مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِیَّهُ ( صلى ‏الله‏ علیه ‏وسلم  )حَتَّى یَوْمِ النَّاسِ هَذَا

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۳ 

و من کلام له علیه السّلام لما اشیر الیه بان لا یتبع طلحه و الزبیر و لا یرصد لهما القتال و هو سادس المختار فى باب الخطب الجارى مجراهاو رواه فی البحار من الامالی بسند یأتی، فی شرح البحرانی عن أبی عبید قال أقبل أمیر المؤمنین علیه السّلام الطواف و قد عزم على اتباع طلحه و الزّبیر و قتالهما فأشار إلیه ابنه الحسن علیه السّلام أن لا یتبعهما و لا یرصد لهما القتال فقال علیه السّلام فی جوابه: و اللّه لا أکون کالضّبع تنام على طول اللّدم حتّى یصل إلیها طالبها و یختلها راصدها، و لکنّی أضرب بالمقبل إلى الحقّ المدبر عنه و بالسّامع المطیع العاصى المریب أبدا حتّى یأتی علیّ یومی، فو اللّه ما زلت مدفوعا عن حقّی مستأثرا علیّ منذ قبض اللّه نبیّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم حتّى یوم النّاس هذا.

اللغه

(الضّبع) بضمّ الباء حیوان معروف مؤنّثه، قال الفیروزآبادی و هی سبع کالذّئب إلّا أنّه إذا جرى کأنّه أعرج و لذلک سمّى السّبع العرجاء و (اللّدم) اللّطم و الضّرب بشی‏ء ثقیل یسمع وقعه و (ختله) یختله من باب نصر و ضرب خدعه و (استأثر) بالشی‏ء استبدّ به.

الاعراب

على فی قوله: على طول اللدم، للاستعلاء المجازی على حدّ قوله تعالى: «و لهم علیّ ذنب»، و الباء فی قوله: بالمقبل و بالسّامع، للاستعانه أو المصاحبه،و علیّ فی قوله: یأتی علیّ، زائده، و حتّى فی قوله: حتّى یوم النّاس بمعنى إلى و الاتیان بها دون إلى للاشاره إلى دخول ما بعدها فی حکم ما قبلها إذ الغالب فی حتّى مع الخلوّ من القرینه هو الدّخول، کما أنّ الغالب فی الى العکس صرّح به ابن هشام فی المغنى.

المعنى

اعلم أنّ الضّبع حیوان معروف بالحمق و العرب تقول فی أمثالها أحمق من الضّبع، و من حمقها أنّ الصّائد یأتی إلى باب مغارها فیضرب بعقبه الأرض عند الباب ضربا خفیفا، و ذلک هو اللدم و یقول خامرى ام عامر مرارا بصوت لیس بشدید فتنام على ذلک فیدخل إلیها و یجعل الحبل فی عرقوبها و یجرّها فیخرجها.

و فی شرح المعتزلی و العرب یزعمون أنّ الصّائد یدخل علیها و جارها فیقول: اطرقى امّ طریق خامری أمّ عامر، و یکرّر ذلک مرارا فتلجأ إلى أقصى مغارها و تنقبض فیقول: امّ عامر لیست فی وجارها أمّ عامر نائمه، فتمدّ یدیها و رجلیها و تستلقی فیدخل علیها و یوثقها.

أقول: عامر هو جر و الضّبع و امّ عامر کنیه لها و معنى خامری امّ عامر استتری و الزمی مکانک من المخامره و هو الاستتار و لزوم المکان، و امّ طریق کقبیط«» کنیه لها أیضا و هو کثیر الاطراق.

و فی القاموس یقال: خامری حضاجر أتاک ما تجاوز هکذا وجدناه و الوجه خامر بحذف الیاء أو تجاوزین باثباتها، و حضاجر علم جنس للضّبع غیر منصرف لأنّه منقول عن الجمع و کان فی الأصل حضجر بمعنى عظیم البطن سمّى به الضّبع مبالغه فی عظم بطنها، کأن کلّ فرد منها جماعه من هذا الجنس، فهو علم للمفرد المؤنث و لذلک قال الفیروزآبادی: و الوجه أن یقال: تجاوزین، و أما الوجه الآخر الذی ذکره و هو حذف الیاء فی خامر فهو مبنیّ على کونه علما لجنس الضّبع الأعمّ الشامل‏ للذکر و الانثى على ما ذهب إلیه البعض على ما حکاه الفیومی فی المصباح.

و کیف کان فاذا عرفت ما مهّدناه و ضح لک معنى قوله علیه السّلام: (و اللّه لا أکون کالضّبع تنام على طول اللدم حتّى یصل إلیها طالبها و یختلها) أى یخدعها (راصدها) و مترقّبها و المقصود إنى لا أقعد عن الحرب و لا اؤخّر القتال فیکون حالی مع القوم المشار إلیهم حال الضّبع تنام على حیله صائدها، فأکون قد أسلمت نفسی لهم و یکونون متمکّنین منّی تمکّن صائد النّمبع منها بختله و خدیعته (و لکنّى أضرب) مصاحبا (بالمقبل إلى الحقّ) وجه (المدبر عنه و) احارب مستعینا (بالسّامع المطیع) لداعی الحقّ (العاصی المریب) فی الحقّ الشّاک فیه (ابدا) أى ما دام العمر (حتّى یأتی علىّ یومی) الذی قدّر فیه موتی (فو اللّه ما زلت مدفوعا عن حقّی) الذی کنت أستحقّه بنصّ من اللّه و رسوله (مستأثرا علىّ) و مستبدا برأیی غیر محتاج إلى مشاوره الغیر (منذ قبض اللّه نبیّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم) إلیه (حتّى یوم النّاس هذا) یعنی أنّ التغلب علیّ و اندفاعی عن الخلافه شی‏ء لم یتجدد الآن بل کان منذ قبض رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم إلى ذلک الیوم الذی خالفونی و نکثوا بیعتی.

و فی الاحتجاج قال أمیر المؤمنین علیه السّلام فی أثناء کلام له: و هذا طلحه و الزّبیر لیسا من أهل النّبوه و لا من ذریّه الرّسول حتّى رأیا أنّ اللّه قد ردّ علینا حقّنا بعد أعصر فلم یصبرا حولا کاملا و لا شهرا حتّى و ثبا علىّ دأب الماضین قبلهما لیذهبا بحقّی و یفرّقا جماعه المسلمین عنّی ثمّ دعا علیهما.

و ینبغی التنبیه على امور

الاول فی ذکر نسب طلحه و الزّبیر

أما طلحه فقد قال العلامه الحلیّ قدّس اللّه روحه فی کشف الحقّ و قد ذکر أبو المنذر هشام بن محمّد السّائب الکلبی من علماء الجمهور انّ من جمله البغایا و ذوی الرّایات صعبه بنت الحضرمی و کانت لها رایه بمکه و استصفت بأبی سفیان فوقع علیها أبو سفیان و تزوّجها عبید اللّه بن عثمان بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم فجاءت بطلحه بن عبید اللّه لستّه أشهر، فاختصم أبو سفیان و عبید اللّه فی طلحه فجعلا أمرهما إلى صعبه فألحقته بعبید اللّه فقیل لها: کیف ترکت‏ أبا سفیان فقالت ید عبید اللّه طلقه و ید أبی سفیان بکره، و قال أیضا: و ممّن کان یلعب به و یتخنّث عبید اللّه أبو طلحه.

و أمّا الزّبیر فقد قال فی البحار: قال مؤلف کتاب إلزام النّواصب و صاحب تحفه الطالب: قد ورد أنّ العوام کان عبدا لخویلد ثمّ اعتقه و تبنّأه«» و لم یکن من قریش و ذلک انّ العرب فی الجاهلیّه کان إذا کان لأحدهم عبد و أراد أن ینسبه إلى نفسه و یلحق به نسبه أعتقه و زوّجه کریمه من العرب فیلحقه بنسبه و کان هذا من سنن العرب و یصدّق ذلک شعر عدی بن حاتم فی عبد اللّه بن الزّبیر بحضره معاویه و عنده جماعه من قریش و فیهم عبد اللّه بن الزّبیر، فقال عبد اللّه لمعاویه یا أمیر المؤمنین ذرنا نتکلم عدیّا فقد زعموا أنّ عنده جوابا، فقال: إنّی أحذّرکموه، فقال: لا علیک دعنا و إیّاه فقال یا أبا طریف متى فقئت عینک فقال: یوم فرّ أبوک و قتل شرّ قتله و ضربک الاشتر على استک فوقعت هاربا من الزّحف و أنشد یقول شعرا.

أماد أبی یابن الزّبیر لو انی
لقیتک یوم الزّحف رمت مدى سخطا

و کان أبی فی طیّ و أبوابی‏
صحیحین لم ینزع عروقهما القبطا

قال معاویه: قد حذّرتکموه فأبیتم، و قوله: صحیحین اه تعریض بابن الزّبیر بأنّ أباه و أبا أبیه لیسا بصحیحی النّسب و أنّهما من القبط و لم یستطع ابن الزّبیر انکار ذلک فی مجلس معاویه.

الثانی فی سبب نقض طلحه و الزّبیر بیعته علیه السّلام

قال الشّارح المعتزلی: لمّا بویع علیّ علیه السّلام کتب إلى معاویه: أمّا بعد فانّ النّاس قتلوا عثمان من غیر مشوره منّی و بایعونی عن مشوره منهم و اجتماع فإذا أتاک کتابی فبایع و أوفد إلى أشراف أهل الشّام قبلک، فلمّا قدم رسوله على معاویه و قرء کتابه بعث رجلا من بنی عیس و کتب معه کتابا إلى الزّبیر بن العوام و فیه: بسم اللّه الرّحمن الرّحیم لعبد اللّه الزّبیر أمیر المؤمنین من معاویه بن أبی سفیان‏ سلام علیک، أمّا بعد فانّی قد بایعت لک أهل الشّام فأجابوا و استوسقوا«» کما یستوسق الحلب فدونک الکوفه و البصره لا یسبقنّک إلیهما ابن أبی طالب فانّه لا شی‏ء بعد هذین المصرین، و قد بایعت لطلحه بن عبید اللّه بن بعدک فأظهرا الطلب بدم عثمان و ادعوا النّاس إلى ذلک و لیکن منکما الجدّ و التشمیر أظفر کما اللّه و خذل منادیکما.

فلمّا وصل هذا الکتاب إلى الزّبیر ستر به و أعلم به طلحه و أقرأه إیّاه فلم یشکا فی النّصح لهما من قبل معاویه و أجمعا عند ذلک على خلاف علیّ علیه السّلام.

قال الشّارح: جاء الزّبیر و طلحه إلى علیّ علیه السّلام بعد البیعه بأیّام فقالا: یا أمیر المؤمنین قد رأیت ما کنا فیه من الجفوه فی ولایه عثمان کلها و علمت رأى عثمان کان فی بنی امیّه و قد ولاک اللّه الخلافه من بعده فولنا بعض أعمالک، فقال علیه السّلام لهما: ارضیا بقسم اللّه لکما حتّى أرى رأیی و اعلما أنّی لا اشرک فی أمانتی إلّا من أرضى بدینه و أمانته من أصحابی و من قد عرفت دخیلته فانصرفا عنه و قد دخلهما الیأس فاستأذناه فی العمره.

و فی الاحتجاج عن ابن عبّاس أنّه قال: کنت قاعدا عند علیّ علیه السّلام حین دخل علیه طلحه و الزّبیر فاستأذناه فی العمره فأبى أن یأذن لهما فقال: قد اعتمرتما، فعادا علیه الکلام فأذن لهما ثمّ التفت إلىّ فقال: و اللّه ما یرید ان العمره، قلت: فلا تأذن لهما، فردّهما ثمّ قال لهما: و اللّه ما تریدان العمره و ما تریدان إلّا نکثا لبیعتکما و إلّا فرقه لامّتکما فحلفا له فأذن لهما ثمّ التفت إلیّ فقال: و اللّه ما یریدان العمره، قلت: فلم أذنت لهما قال: حلفا لی باللّه، قال خرجا إلى مکه فدخلا على عایشه فلم یزالا بها حتّى أخرجاها.

و فی شرح المعتزلی من کتاب الجمل لأبی مخنف أنّ علیّا علیه السّلام خطب لمّا سار الزّبیر و طلحه من مکه و معهما عایشه یریدون البصره فقال: أیّها النّاس إنّ عایشه سارت إلى البصره و معها طلحه و الزّبیر و کلّ منهما یرى‏الأمر له دون صاحبه أمّا طلحه فابن عمها و أمّا الزّبیر فختنها، و اللّه لو ظفروا بما أرادوا و لن ینالوا ذلک أبدا لیضربن أحدهما عنق صاحبه بعد تنازع منهما شدید و اللّه إنّ راکبه الجمل الأحمر ما تقطع عقبه و لا تحلّ عقده إلّا فی معصیه اللّه و سخطه حتّى تورد نفسها و من معها موارد الهلکه اى و اللّه لیقتلنّ ثلثهم و لیهربنّ ثلثهم و لیتوبنّ ثلثهم و أنّها التی تنبحها کلاب الحواب و أنّهما لیعلمان أنّهما مخطئان و ربّ عالم قتله جهله و معه علمه لا ینفعه و حسبنا اللّه و نعم الوکیل، فقد قامت الفتنه فیها الفئه الباغیه أین المحتسبون أین المؤمنون مالی و لقریش أما و اللّه لقد قتلتهم کافرین و لأقتلنّهم مفتونین، و ما لنا إلى عایشه من ذنب إلّا أنّا أدخلناها فی حیزنا و اللّه لا یقرنّ الباطل حتّى یظهر الحقّ من خاصرته.

و رواه فی البحار من کتاب الکافیه لابطال توبه الخاطئه قریبا منه، و فیه بدل قوله: و لیتوبنّ ثلثهم و لیرجع ثلثهم و بدل قوله: و ما لنا إلى عایشه من ذنب و ما لنا الیها من ذنب غیر أنّا خیرنا علیها فأدخلناها فی حیزنا.

الثالث

روى المحدّث المجلسی (قده) فی البحار من أمالی المفید عن الکاتب عن الزّعفرانی عن الثقفی عن الفضل بن دکین عن قیس بن مسلم عن طارق بن شهاب قال: لمّا نزل علیّ علیه السّلام بالرّبذه سألت عن قدومه إلیها فقیل: خالف علیه طلحه و الزّبیر و عایشه و صاروا إلى البصره فخرج یریدهم فصرت إلیه فجلست إلیه حتّى صلّى الظهر و العصر فلمّا فرغ من صلاته قام إلیه ابنه الحسن علیهما السّلام فجلس بین یدیه ثمّ بکى و قال: یا أمیر المؤمنین إنّی لا أستطیع أن اکلّمک و بکى علیه السّلام، فقال له أمیر المؤمنین علیه السّلام: لاتبک یا بنیّ و تکلّم و لا تحنّ حنین الجاریه.

فقال: یا أمیر المؤمنین إنّ القوم حصروا عثمان یطلبونه بما یطلبونه إمّا ظالمون أو مظلومون فسألتک أن تعتزل النّاس و تلحق بمکه حتى تئوب العرب و تعود إلیها أحلامها و تأتیک وفودها فو اللّه لو کنت فی جحر ضبّ لضربت إلیک العرب آباط الابل حتّى تستخرجک منه ثمّ خالفک إلى الحقّ طلحه و الزّبیر فسألتک أن لا تتبعهما و تدعهما فان اجتمعت الامّه فذاک و ان اختلفت رضیت بما قسم اللّه و أنا الیوم أسألک أن لا تقدم العراق و اذکرک باللّه أن لا تقتل بمضبعه.

فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام أمّا قولک: إن عثمان حصر فما ذاک و ما علىّ منه و قد کنت بمعزل عن حصره، و أمّا قولک: ائت مکه فو اللّه ما کنت لأکون الرّجل یستحل به مکه، و أمّا قولک: اعتزل العراق و دع طلحه و الزّبیر فو اللّه ما کنت لأکون کالضّبع ینتظر حتّى یدخل علیها طالبها فیضع الحبل فی رجلها حتّى یقطع عرقوبها ثمّ یخرجها فیمزقها اربا اربا و لکن أباک یا بنیّ یضرب المقبل إلى الحقّ المدبر عنه و بالسّامع المطیع العاصی المخالف أبدا حتّى یأتی علیّ یومی فو اللّه ما زال أبوک مدفوعا عن حقّه مستأثرا علیه منذ قبض اللّه نبیّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم حتّى یوم النّاس هذا و کان طارق بن شهاب أیّ وقت حدث بهذا الحدیث بکى هذا.

و المستفاد من هذه الرّوایه أنّه علیه السّلام خطب بهذه الخطبه بالرّبذه، و المستفاد من روایه الشّارح البحرانی السّالفه أنّه خطب بها بمکه، و اللّه العالم بحقایق الوقایع.

الترجمه

از جمله کلام بلاغت نظام آن حضرتست که فرمود در حینى که اشاره کرده شد بسوى او که نرود پى طلحه و زبیر و مهیّا نسازد بجهه ایشان مقاتله و محاربه را و اشاره کننده حضرت امام حسن علیه السّلام بود که بحضور پدر بزرگوار این عرض را نمود پس آن امام عالیمقام جواب داد: بخدا سوگند که من نمى ‏توانم مثل کفتار بشوم که بخوابد بر درازى زدن صید کننده او پاشنه خود را بسنک که این از جمله اسباب صید اوست تا این که برسد باو طلب کننده و فریب دهد او را انتظار کشنده او، و لکن من مى‏ زنم باستعانت و مصاحبت کسى که اقبال کننده حقّ است ادبار کننده از حق را و بیارى شنونده فرمان بردار گنه کار شک آورنده را در جمیع حالات و در همه اوقات تا این که بیاید بسوى من روز موعود من.

پس بخداوند سوگند همیشه بوده ‏ام دفع کرده شده از حقّ خود ممنوع‏ گردیده از خلافت مستبدّ در امر و تنها ایستاده‏ ام بر کار خود و هیچ ناصر و معین من نبوده از آن زمان که قبض فرمود حقّ سبحانه و تعالى روح پر فتوح پیغمبر خود را تا روز مردمان این روزگار، یعنى اغتصاب خلافت و ممنوع شدن من از حقّ خود چیزى نیست که تازگى داشته باشد و از آن استیحاش بکنم، بلکه امریست مستمرّ از روز وفات حضرت رسالت مآب سلام اللّه علیه تا امروز که این منافقین با من بمقام نقض عهد آمده و بنایشان دفع نمودن من است از حقّ خود، و اللّه أعلم بالصّواب.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدید: ۲۶

درباره‌ی یزدانی

حتما ببینید

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۲۷ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

 خطبه ۲۷ صبحی صالح ۲۷- و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) و قد قالها …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code