خانه / ***خطبه ها شرح و ترجمه میر حبیب الله خوئی / نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۵ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۵ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۵ صبحی صالح

۵- و من خطبه له ( علیه‏ السلام  ) لما قبض رسول الله ( صلى‏ الله ‏علیه ‏وآله ‏وسلم  ) و خاطبه العباس و أبو سفیان بن حرب فی أن یبایعا له بالخلافه (و ذلک بعد أن تمت البیعه لأبی بکر فی السقیفه، و فیها ینهى عن الفتنه و یبین عن خلقه و علمه)

النهی عن الفتنه

أَیُّهَا النَّاسُ شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاهِ

وَ عَرِّجُوا عَنْ طَرِیقِ الْمُنَافَرَهِ

وَ ضَعُوا تِیجَانَ الْمُفَاخَرَهِ

أَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَنَاحٍ أَوِ اسْتَسْلَمَ فَأَرَاحَ

هَذَا مَاءٌ آجِنٌ وَ لُقْمَهٌ یَغَصُّ بِهَا آکِلُهَا

وَ مُجْتَنِی الثَّمَرَهِ لِغَیْرِ وَقْتِ إِینَاعِهَا کَالزَّارِعِ بِغَیْرِ أَرْضِهِ.

خلقه و علمه‏

فَإِنْ أَقُلْ یَقُولُوا حَرَصَ عَلَى الْمُلْکِ

وَ إِنْ أَسْکُتْ یَقُولُوا جَزِعَ مِنَ الْمَوْتِ

هَیْهَاتَ بَعْدَ اللَّتَیَّا وَ الَّتِی

وَ اللَّهِ لَابْنُ أَبِی طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْیِ أُمِّهِ

بَلِ انْدَمَجْتُ عَلَى مَکْنُونِ عِلْمٍ لَوْ بُحْتُ بِهِ لَاضْطَرَبْتُمْ اضْطِرَابَ الْأَرْشِیَهِ فِی الطَّوِیِّ الْبَعِیدَهِ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۳ 

و من کلام له علیه السّلام لما قبض رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و خاطبه العباس و ابو سفیان بن حرب فى ان یبایعا له بالخلافه و هو الخامس من المختار فى باب الخطب

و رواه فی البحار من مناقب ابن الجوزی بأدنى اختلاف تطّلع علیه: أیّها النّاس شقّوا أمواج الفتن بسفن النّجاه، و عرّجوا عن طریق المنافره، وضعوا تیجان المفاخره، أفلح من نهض بجناح، أو استسلم فأراح، ماء آجن و لقمه یغصّ بها آکلها، و مجتنی الثّمره لغیر وقت إیناعها کالزّارع بغیر أرضه، فإن أقل یقولوا حرص على الملک، و إن أسکت یقولوا جزع من الموت، هیهات بعد اللّتیّا و الّتی، و اللّه لابن أبی طالب آنس بالموت من الطّفل بثدی أمّه، بل اندمجت على مکنون علم لو بحت به لاضطربتم اضطراب الأرشیه فی الطّوی البعیده.

اللغه

(عرّجوا) أى انحرفوا و اعدلوا یقال: عرجت عنه عدلت عنه و ترکته و (تیجان) جمع تاج و هو الاکلیل و (فاخره) مفاخره و فخارا عارضه بالفخر، قال الشّارح‏ المعتزلی: المفاخره هو أن یذکر کلّ من الرّجلین فضائله و مفاخره ثم یتحاکما إلى ثالث و (الماء الاجن) المتغیّر الطعم و اللّون و (غصص) بالکسر و الفتح و یغصّ بالفتح و هو غاصّ و (جنیت الثّمره) و اجتنیتها و (ینعت) الثّمار من باب ضرب و منع أدرکت و (اللتیّا) بفتح اللام و التّاء و تشدید الیاء تصغیر التی، و اللتیا و التی من أسماء الدّاهیه یقال: وقع فلان فی اللتیا و التی أى فی الدّاهیه، و قیل: یکنى بهذه اللفظه من کمال الشّده و الخزن و بهذه المناسبه جعلت علما للدّاهیه، و قیل: اللتیّا الدّاهیه التی بلغت الغایه و التّصغیر للتّعظیم أو بالعکس و التّصغیر للتّحقیر.

و فی بعض کتب الأدبیّه على ما ببالی أنّه تزوّج رجل امرأه قصیره سیّئه الخلق فقاسى منها شدائد فطلقّها، و تزوّج طویله فقاسى منها أضعاف القصیره فطلقها و قال بعد اللّتیا و التی لا أتزوّج فصار مثلا، و مثل ذلک ذکر الشّارح البحرانی، و قال الحریریّ فی المقامات: اللّتیا تصغیر التی و هو على غیر قیاس التّصغیر المطرد لأنّ القیاس أن یضمّ أوّل الاسم إذا صغّر و قد أقرّ هذا الاسم على فتحه الأصلیّه عند تصغیره إلّا أنّ العرب عوّضته من ضمّ أوّله بأن زادت فی آخره الفا و أجرت أسماء الاشاره عند تصغیرها على حکمه فقال فی تصغیر الذی و التی: اللّذیا و اللتیا و فی تصغیر ذا و ذاک: ذیّا و ذیّاک، و قد اختلف فی معنى قولهم بعد اللتیّا و التی و قیل: هما من أسماء الدّاهیه، و قیل: المراد بهما صغیر المکروه و کبیره انتهى.

و (اندمج) فی الشی‏ء دخل فیه و تستر به و (باح) بسرّه أظهره کإباحه و (الارشیه) جمع رشا ککساء و هو الحبل و (الطوى) کغنى اسم بئر بذی طوى على ما ذکره الفیروزآبادی، و لعل المراد هنا مطلق البئر کطویه.

الاعراب

ماء آجن مرفوع على الابتداء و الخبر محذوف و هو ما صرّح به فی روایه ابن الجوزی أی أجدر بالعاقل اه، أو خبر محذوف المبتدأ أى ما تدعونی إلیه ماء آجن و مجتنى الثّمر مبتدأ و کالزّارع خبره و على فی قوله علیه السّلام على مکنون علم بمعنى فی‏ على حدّ قوله: و دخل المدینه على حین غفله، و البعیده صفه و تأنیثها باعتبار أن الطوى اسم للبئر و هى انثى.

المعنى

اعلم أنّه قال الشّارح المعتزلی: لمّا قبض رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و اشتغل علیّ علیه السّلام بغسله و دفنه و بویع أبو بکر خلا«» الزّبیر و أبو سفیان و جماعه من المهاجرین بعبّاس و علیّ علیه السّلام لاجاله الرأى و تکلموا بکلام یقتضی الاستنهاض و التّهییج، فقال العبّاس رضی اللّه عنه، قد سمعنا قولکم فلا لقله نستعین بکم و لا لظنّه نترک آرائکم فامهلونا نراجع الفکر فان لم یکن لنا من الاثم مخرج یصرّ«» بنا و بهم الحقّ صریر الجدجد و نبسط إلى المجد أکفّا لا نقبضها أو یبلغ بالمدى، و إن تکن الاخرى فلا لقله فی العدد و لا لوهن فی الأید و اللّه لو لا أن الاسلام قیّد الفتک لتدکدکت جنادل صخر یسمع اصطکاکها من المحلّ العلى، فحلّ علیه السّلام حبوته«» و قال: الصّبر حلم و التّقوى دین و الحجّه محمّد صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و الطریق الصّراط، أیّها النّاس شقّوا أمواج الفتن الخطبه، ثمّ نهض إلى منزله و افترق القوم.

و قال البحرانی روى أنّه لمّا تمّ فی سقیفه بنی ساعده لأبی بکر أمر البیعه أراد أبو سفیان بن حرب أن یوقع الحرب بین المسلمین لیقتل بعضهم بعضا فیکون ذلک دمارا للدّین فمضى إلى العبّاس فقال له: یا أبا الفضل إنّ هؤلاء القوم قد ذهبوا بهذا الأمر من بنی هاشم و جعلوه فی بنی تیم، و إنّه لیحکم فینا غدا هذا الفظّ الغلیظ من بنی عدی فقم بنا حتّى ندخل على علیّ علیه السّلام و نبایعه بالخلافه و أنت عمّ رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و أنا رجل مقبول القول فی قریش، فإن دافعونا عن ذلک قاتلناهم و قتلناهم، فأتیا أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال له أبو سفیان: یا أبا الحسن لا تغافل عن هذا الأمر متى کنّا لتیم الارذال و کان علیه السّلام یعلم من حاله أنّه لا یقول ذلک عصبه للدّین بل للفساد الذی‏ زواه فی نفسه فأجابه علیه السّلام بقوله: (أیّها النّاس شقّوا أمواج الفتن بسفن النّجاه) شبّه الفتن بالبحر المتلاطم فی کون کلّ منهما سبب هلاک الخائضین فیها، و قرن ذلک بالأمواج التی هی من لوازم البحر و کنّى بها عن هیجان الفتنه و ثورانها، و أتبعها بذکر سفینه النّجاه التی هى من ملایمات البحر، و لمّا کانت السّفن الحقیقه تنجی من أمواج البحر استعارها لکل ما یحصل به الخلاص من الفتن و وجه المشابهه کون کل منهما وسیله إلى السّلامه (و عرّجوا) أى انحرفوا و اعدلوا (عن طریق المنافره) إلى المتارکه و المسالمه (وضعوا تیجان المفاخره) لما کان التّاج ممّا یعظم به قدر الانسان و هو أعظم ما یفتخر به استعاره لما کانوا یتعظمون به و یفتخرون و أمرهم بوضعه مریدا بذلک ترک التّفاخر الموجب لانبعاث الفتنه و هیجان العصبیّه، و لمّا أمر علیه السّلام بالعدول عن النّفار و الافتخار أشار إلى ما ینبغی أن یکون الانسان علیه فی تلک الحاله التی هاجت فیها الفتن و عظمت فیها المحن بقوله: (أفلح من نهض بجناح أو استسلم فاراح) یعنی أن الفلاح فی تلک الحال بأحد الأمرین.

أحدهما النّهوص إلى الأمر و مطالبه الحقّ بوجود النّاصر و المعین اللذین هما بمنزله الجناح للطیر فی کونها واسطه الظفر بالمطلوب و الفوز بالمقصود.

و ثانیهما التسلیم و الانقیاد و التّرک و السّلامه لمن لم یکن له جناح النجاح فیستسلم و ینقاد فیریح نفسه من تعب الطلب.

ثمّ أشار علیه السّلام إلى أنّ ما کانوا یدعون إلیه و یحملونه علیه (ماء آجن) یتغیّر اللون و الطعم (و لقمه یغص بها) أى بأکلها (آکلها) أى ینشب فی حلق آکلها و یکون غاصّا لا یمکنه إساغتها، و تشبیه الخلافه فی تلک الحاله بهما إشاره إلى نفره النّفس عنها و عدم التذاذها بها مع وجود المنافسه التی کانت فیها، فهی فی تلک الحال کانت لقمه منغصه و جرعه لا یسیغها شاربها و قد ذکر شارحو کلامه فی هذا المقام وجوها أخر و ما ذکرناه أظهر، ثمّ إنّ هذا کله على جعل ماء آجن خبرا لمبتدأ محذوف على ما اشرنا إلیه و أمّا على تقدیر جعله مبتدأ حذف خبره مطابقا لما صرّح به فی روایه ابن الجوزی التی تأتی فی التّکمله الآتیه، فالغرض أنّ التّحمل على المذله و الصّبر على الشدّه أولى مع حسن العاقبه و أحسن من ارتکاب أمر یوجب اشتداد البلیّه و سوء العاقبه.

ثمّ أخذ فی الاعتذار عن الامساک و ترک المنازعه بقوله علیه السّلام: (و مجتنی الثمره لغیر وقت إیناعها کالزّارع بغیر أرضه) یعنی من احتنى الثمره قبل أن تدرک لا ینتفع بها کما لا ینتفع الزّارع بغیر أرضه من زرعه لعدم قدرته على الاقامه فی محلّ زراعته و عدم امکان سعیه فی إصلاحها بسقیها و حراستها و جبایتها و نحوها، و المقصود أنّ هذا الوقت لیس وقت طلب هذا الأمر و لا یسوغ لی المطالبه إمّا لعدم النّاصر أو لغیر ذلک.

و قال المحدّث المجلسی طاب رمسه: و لعلّه شبّه علیه السّلام طلبه فی هذا الوقت بمن یجتنى ثمرته مع عدم ایناعها، و شبّه اختیار الملعون الخلافه بمن زرع فی غیر أرضه فیفید ما تقدّم أی عدم الانتفاع مع کمال التّشبیه فی الفقرتین (فإن أقل) فی باب الخلافه شیئا (یقولوا: حرص على الملک) کما قاله عمر فی غیر موضع واحد (و إن أسکت) من حیث اقتضاء المصلحه (یقولوا: جزع من الموت) و هذا کلّه إشاره إلى عدم أمنه علیه السّلام من حصائد الألسنه و غوائل الزّخرفه، حیث إنّهم مع التّکلم کانوا ینسبونه إلى الحرص و الاهتمام بأمر الدّنیا، و مع السّکوت کانوا ینسبونه إلى الجزع و العجز و الخوف من الموت کما هود أب المنافق الحاسد و الکافر الجاحد فی کلّ عصر و زمان خصوصا فی حقّ مثله علیه السّلام.

کما قال الصّادق علیه السّلام فی روایه المجالس: إنّ رضا النّاس لا یملک و ألسنتهم لا تضبط، ألم ینسبوه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم یوم بدر إلى أنّه أخذ من المغنم قطیفه حمراء حتّى أظهره اللّه على القطیفه، و برء نبیّه من الخیانه، و أنزل فی کتابه: و ما کان لنبیّ أن یغلّ الآیه.

و فی الصّافی عن المجالس عن الصّادق علیه السّلام إنّ رضا النّاس لا یملک و ألسنتهم لا تضبط و کیف تسلمون ما لم یسلم منه أنبیاء اللّه و رسله و حججه ألم ینسبوا نبیّنا محمّدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم إلى أنّه ینطق عن الهوى فی ابن عمّه علیّ علیه السّلام حتّى کذّبهم اللّه فقال: «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوى‏ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحى‏» و قال الشّاعر و ربّما ینسب إلیه علیه السّلام.

قیل إنّ الاله ذو ولد
و قیل إنّ الرّسول قد کهنا

ما نجا اللّه و الرّسول معا
من لسان الورى فکیف أنا

ثمّ إنّه علیه السّلام أشار إلى بطلان ما زعموا فی حقّه و تکذیب ما قالوا فیه من جزعه من الموت على تقدیر السّکوت بقوله: (هیهات) أی بعد ما یقولون (بعد اللّتیّا و التی) أى بعد هذه الدّاهیه الکبرى و ملاقات کبار الشّدائد و صغارها (و اللّه لابن أبی طالب آنس بالموت) و أرغب فیه و أمیل إلیه (من) میل (الطفل) و رغبته (بثدى امّه) و تفضیله علیه السّلام انسه بالموت على انس الطفل بالثّدى بملاحظه أن انس الطفل جبلّی و طبیعی فی معرض الفناء و الزّوال و انسه علیه السّلام بالموت و لقاء ربّه عقلیّ روحانی متّصف بالبقاء و الثبات فاین أحدهما من الآخر.

ثمّ أشار علیه السّلام إلى سرّ سکوته عن طلب حقّه بقوله: (بل اندمجت) أى انطویت (على مکنون علم لو بحت به) و أظهرته (لاضطربتم اضطراب الأرشیه) و الحبال (فی الطوى البعیده) و البئر العمیقه، و اختلفوا فی أنّ المراد بالعلم المکنون ما ذا فقیل: إنّه إشاره إلى الوصیّه التی اختصّ بها و قد کان من جملتها الأمر بترک النّزاع فی مبدء الاختلاف.

و قیل إنّ المراد به علمه بعواقب الامور المانع من سرعته إلى ما فیه المفسده و الموجب لتوقفه على ما اقتضته المصلحه.

و قیل: إنّه أراد به علمه بأحوال الآخره و أهوالها، یعنی أنّ الّذی یمنعنی من المنافسه فی هذا الأمر و القتال علیه اشتغالی بما انطویت علیه من علم الآخره ممّا لو أظهرته لکم لاضطربتم اضطراب الحبال فی الآبار خوفا من العقاب و شوقا إلى الثّواب و لذهلتم عمّا أنتم فیه من التنافس فما أمر الدّنیا.

 

أقول: و الأظهر عندی أنّ المراد به هو ما أعلمه النبیّ صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بالوحی الالهی من جریان حکم القضاء اللّازم على دوران رحى الضلاله بعده صلوات اللّه علیه و آله على قطبها إلى رأس خمس و ثلاثین من الهجره، ثمّ قیام دوله بنی امیّه على ما یجری فیها على المسلمین و المؤمنین من العذاب الألیم و النّکال العظیم، ثمّ ملک الفراعنه أعنى بنی العبّاس على ما یبتلى به النّاس فیه من الفتن و المحن، و لعلّ هذا الوجه أقرب، و محصّله أنّ القضاء الأزلى و القدر الحتمی قد جرى على وقوع هذه الامور و استیلاء الدوله الباطله لا محاله، فلا یثمر النّهوض و لا ینفع إلّا السّکوت، و اللّه العالم بحقایق کلام ولیّه صلوات اللّه علیه و آله.

تکمله

هذا الکلام رواه المجلسی فی البحار بأدنى اختلاف، قال: مأخوذ من مناقب ابن الجوزی خطبه خطب بها أمیر المؤمنین علیه السّلام بعد وفات رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم، روى مجاهد عن ابن عبّاس قال: لمّا دفن رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم جاء العبّاس و أبو سفیان بن حرب و نفر من بنی هاشم إلى أمیر المؤمنین علیه السّلام، فقالوا: مدّ یدک نبایعک و هذا الیوم الذی قال فیه أبو سفیان: إن شئت ملاءتها خیلا و رجلا، فخطب علیه السّلام و قال: أیّها النّاس شقّوا أمواج الفتن بسفن النّجاه، و عرّجوا عن طریق المنافره وضعوا تیجان المفاخره، فقد فاز من نهض بجناح، أو استسلم فارتاح، ماء آجن و لقمه یغصّ بها آکلها أجدر بالعاقل من لقمه تحشى بزنبور، و من شربه تلذّبها شاربها مع ترک النّظر فی عواقب الامور، فان أقل یقولوا: حرص على الملک و إن أسکت یقولوا: جزع من الموت، هیهات هیهات بعد اللّتیّا و الّتی و اللّه لابن أبی طالب آنس بالموت من الطفل بثدى امّه، و من الرّجل بأخیه و عمّه، و لقد اندمجت على مکنون علم لو بحت به لاضطربتم اضطراب الأرشیه فی الطوى البعیده.

الترجمه

از جمله کلام آن حضرتست در حینى که پیغمبر خدا صلوات اللّه علیه و آله از دنیا احتجاب فرمود و خطاب نمودند به آن حضرت عباس بن عبد المطلب و أبو سفیان بن حرب در آنکه بیعت نمایند باو بخلافت، پس فرمود در جواب ایشان: اى مردمان بشکافید موجهاى فتنه‏ ها را که در تلاطم مانند بحار زخّار است بکشتی هاى راستکارى، و منحرف بشوید و عدول نمائید از راه مخالفت بسوى استکانت و سلامت، و بگذارید از سرها تاجهاى مکابرت و مفاخرت را، راستکار کردید کسى که برخاست بجناح اعوان و انصار یا اطاعت نمود و نفس خود را راحت کرد، چیزى که مرا بسوى آن دعوت مى ‏کنید از عقد بیعت همچو آبى است گندیده، و مانند لقمه‏ ایست که بسبب خوردن آن گلو گیر مى‏ شود خوردنده آن، و چیننده میوه در غیر وقت رسیدن آن بمنزله کسى است که زراعت کننده است در غیر زمین خود، پس اگر بگویم که میل دارم در خلافت مى‏ گویند که حریص است در ملک و أمارت، و اگر ساکت شوم مى ‏گویند که ترسید از مقاتله و شهادت، چه دور است آنچه مى‏ گویند بعد از این داهیه عظمى و مصیبت کبرى و تعاقب شدائد بسیار و ملاقات سختیهاى بى‏ شمار، بخدا قسم هر آینه پسر أبو طالب انس گیرنده ‏تر است بمرک از انس گرفتن طفل شیرخواره بپستان مادر خود، بلکه سبب سکوت و توقف من در این باب آنست که پیچیده شده ‏ام بعلم مخزون و سر مکنونى که پنهان است که اگر اظهار بدارم آن را بشما هر آینه مضطرب مى ‏شوید، و بلرزه می افتید مانند لرزیدن ریسمان در چاه دور و دراز، و این اشاره است بقیام دولت أهل ضلالت و طغیان و امتداد زمان غصب خلافت ایشان.

 

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدید: ۱۶

حتما ببینید

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۹۱ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۹۲ صبحی صالح ۹۲- و من کلام له ( علیه ‏السلام  ) لما أراده …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code