خانه / ***خطبه ها شرح و ترجمه میر حبیب الله خوئی / نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۱۶۸ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۱۶۸ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۱۶۹ صبحی صالح

۱۶۹- و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) عند مسیر أصحاب الجمل إلى البصره

الأمور الجامعه للمسلمین‏

إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ رَسُولًا هَادِیاً بِکِتَابٍ نَاطِقٍ وَ أَمْرٍ قَائِمٍ لَا یَهْلِکُ عَنْهُ‏ إِلَّا هَالِکٌ

وَ إِنَّ الْمُبْتَدَعَاتِ الْمُشَبَّهَاتِ هُنَّ الْمُهْلِکَاتُ إِلَّا مَا حَفِظَ اللَّهُ مِنْهَا

وَ إِنَّ فِی سُلْطَانِ اللَّهِ عِصْمَهً لِأَمْرِکُمْ فَأَعْطُوهُ طَاعَتَکُمْ غَیْرَ مُلَوَّمَهٍ وَ لَا مُسْتَکْرَهٍ بِهَا

وَ اللَّهِ لَتَفْعَلُنَّ أَوْ لَیَنْقُلَنَّ اللَّهُ عَنْکُمْ سُلْطَانَ الْإِسْلَامِ ثُمَّ لَا یَنْقُلُهُ إِلَیْکُمْ أَبَداً حَتَّى یَأْرِزَ الْأَمْرُ إِلَى غَیْرِکُمْ

التنفیر من خصومه‏

إِنَّ هَؤُلَاءِ قَدْ تَمَالَئُوا عَلَى سَخْطَهِ إِمَارَتِی

وَ سَأَصْبِرُ مَا لَمْ أَخَفْ عَلَى جَمَاعَتِکُمْ

فَإِنَّهُمْ إِنْ تَمَّمُوا عَلَى فَیَالَهِ هَذَا الرَّأْیِ انْقَطَعَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینَ

وَ إِنَّمَا طَلَبُوا هَذِهِ الدُّنْیَا حَسَداً لِمَنْ أَفَاءَهَا اللَّهُ عَلَیْهِ فَأَرَادُوا رَدَّ الْأُمُورِ عَلَى أَدْبَارِهَا

وَ لَکُمْ عَلَیْنَا الْعَمَلُ بِکِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَ سِیرَهِ رَسُولِ اللَّهِ ( صلى ‏الله‏ علیه ‏وآله  )وَ الْقِیَامُ بِحَقِّهِ وَ النَّعْشُ لِسُنَّتِهِ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۱۰  

و من خطبه له علیه السّلام
و هى المأه و الثامنه و الستون من المختار فی باب الخطب عند مسیر أصحاب الجمل إلى البصره: إنّ اللّه بعث رسولا هادیا بکتاب ناطق و أمر قائم، لا یهلک عنه إلّا هالک و إنّ المبتدعات المشبّهات هنّ المهلکات إلّا ما حفظ اللّه منها و إنّ فی سلطان اللّه عصمه لأمرکم فأعطوه طاعتکم غیر ملومه، و لا مستکره بها و اللّه لتفعلنّ أو لینقلنّ اللّه عنکم سلطان الإسلام ثمّ لا ینقله إلیکم أبدا حتّى یأرز الأمر إلى غیرکم إنّ هؤلاء قد تمالئوا على سخطه إمارتی و سأصبر ما لم أخف على جماعتکم فإنّهم إن تمّموا على فیاله هذا الرّأی انقطع نظام المسلمین و إنّما طلبوا هذه الدّنیا حسدالمن أفائها اللّه علیه فأرادوا ردّ الامور على أدبارها و لکم علینا العمل بکتاب اللّه و سنّه رسوله صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و القیام بحقّه و النّعش لسنّته.

اللغه

(المشبّهات) فی بعض النسخ بصیغه المفعول و فی بعضها بصیغه الفاعل و فی بعضها (المشتبهات) بدلها یقال شبّهت الشی‏ء بالشی‏ء أى جعلته شبیها به فهو مشبّه بالفتح و شبّهته علیه تشبیها مثل لبّسته تلبیسا وزنا و معنى فأنا مشبّه بالکسر و اشتبهت الامور و تشابهت التبست فلم تتمیّز و لم تظهر قال سبحانه: إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَیْنا و قال: وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ.

و (غیر ملومه) فی بعض النسخ بالتخفیف من لام یلوم و فی بعضها بالتّضعیف للمبالغه، و فی بعضها (ملویّه) بدلها أى غیر معوّجه من لوّیت العود إذا عطفته و (أرز) یأرز من باب ضرب انقبض و اجتمع و أرزت الحیّه أی لاذت بجحرها و رجعت إلیه قال رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله إنّ الاسلام لیأرز إلى المدینه کما یأرز الحیّه على جحرها و (و تمالئوا) على الأمر تعاونوا.

و قال ابن السکیت اجتمعوا و (فال) رأیه یفیل قیلوله و فیله أخطأ و ضعف کتفیّل و رجل فیل الرّأى بالکسر و الفتح ککیس و فاله وفاء له و فاءل من غیر اضافه ضعیفه جمعه أفیال و فی روایه بدل فیاله (فیوله).

الاعراب

الباء فی قوله بکتاب للمصاحبه کما فی دخلت علیه بثیاب السفر، و غیر ملومه بالنصب حال من الطاعه و السین فی قوله و سأصبر لیست لتخلیص المضارع للاستقبال کما هو غالب موارد استعمالها و انما هی لتأکید وقوع الصبر کما نبّه به الزّمخشری حیث قال انها إذا دخلت على فعل محبوب أو مکروه أفادت أنه واقع لا محاله.

و قال فی تفسیر قوله: «فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللَّهُ» معنى السین أنّ ذلک کاین لا محاله و إن تأخر إلى حین، و فی تفسیر «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ» السین مفیده وجود الرحمه لا محاله و هی تؤکّد الوعد کما تؤکّد الوعید إذا قلت سأنتقم منک، و حسدا منصوب على المفعول لأجله.

المعنى

اعلم أنّ هذه الخطبه حسبما ذکره الرضیّ خطبها عند مسیر أصحاب الجمل إلى البصره و الغرض منها التنبیه على ضلال الناکثین و الکشف عن فساد نیّتهم و سوء عقیدتهم و أنّ مقصودهم فی الخروج و البغی علیه علیه السّلام هو الدّنیا لا الدّین و صدّرها بامور نفعها عامّ تذکیرا للمخاطبین و انقاذا لهم من الضّلاله و ایقاظا من رقده الجهاله.
فقال علیه السّلام: (إنّ اللّه بعث رسولا هادیا) إلى شرایع الدّین و معالم الشرع المبین (بکتاب ناطق) بالحقّ لهج بالصّدق (و أمر قائم) مستقیم لیس بذی عوج أو باق حکمه بین الأمّه مستمرّا إلى یوم القیامه (لا یهلک) معرضا (عنه إلّا هالک) أى من بلغ الغایه فی الهلاک فالتنکیر لقصد النوع کما فی قوله تعالى: «إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا».

قال العلّامه التفتازانی أى ظنّا حقیرا ضعیفا اذ الظنّ ممّا یقبل الشدّه و الضّعف فالمفعول المطلق هنا للنوعیه لا للتأکید و بهذا الاعتبار صحّ وقوعه بعد الاستثناء مفرّغا مع امتناع ما ضربته إلّا ضربا على أن یکون المصدر للتأکید لأنّ مصدر ضربته لا یحتمل غیر الضرب و المستثنى منه یجب أن یکون متعدّدا یحتمل المستثنى و غیره (و إنّ المبتدعات المشبّهات) أى البدعات المحدثات فی الاسلام بعد رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم المشبّهات بالسّنن و لیس منها و الملبّسات الأمر على الناس أو الملتبسات علیهم على اختلاف روایات المتن حسبما تقدّم (هنّ المهلکات) فی الاخره لخروجها عن الکتاب و السنّه و قوله: (إلّا ما حفظ اللّه منها) استثناء من بعض متعلّقات المهلکات أى إنّها مهلکه فی جمیع الأحوال إلّا حال حفظ اللّه منها بالعصمه عن ارتکابها أو انّ ما بمعنى من أى مهلکه لکلّ أحد إلّا من حفظه اللّه سبحانه‏

ثمّ قال: (و إنّ فی سلطان اللّه) أى سلطان دین اللّه و هو سلطان الاسلام الذی سیصرّح به أو أراد به السلطنه الالهیّه الّتی قوامها به لکونه خلیفه اللّه فی عباده و بلاده و ولیّ أمره فی أرضه فالاضافه من باب التشریف و الاعتزاز (عصمه لأمرکم) و حفظا له عن التزلزل و الاختلال (فأعطوه طاعتکم غیر ملومه) صاحبها (و لا مستکره بها) أی أطیعوه طوعا و بالاخلاص عن صمیم القلب لا کرها و جبرا ینسب صاحبها الى الرّیاء و النفاق فیستحقّ اللؤم و الملام (و اللّه لتفعلنّ) و لتطیعنّ (أو لینقلنّ اللّه عنکم سلطان الاسلام) أى الخلافه (ثمّ لا ینقله إلیکم أبدا حتّى یأرز الأمر) أى ینقبض و یرجع (إلى غیرکم).

فان قیل کیف قال علیه السّلام لا ینقله إلیکم أبدا و قد عاد إلیهم بالدّوله العبّاسیه قلنا قد أجیب عنه بوجوه: أولها، ما قاله الشّارح المعتزلی و هو أنّ الشرط لم یقع و هو عدم الطاعه، فانّ أکثرهم أطاعوه غیر ملومه و لا مستکره بها و اذا لم یتحقّق الشرط لم یتحقّق المشروط.

الثانی انه خاطب به الشیعه الطالبیّه فقال إن لم تعطونی الطاعه المحضه نقل الخلافه عن هذا البیت حتّى یأرز و ینضمّ إلى بیت آخر و هکذا وقع فانها انضمّت إلى بیت آخر من بنی هاشم.

الثالث أنه أراد بقوله أبدا المبالغه کما تقول: احبس هذا الغریم أبدا و المراد بالقوم الّذین یأرز إلیهم بنو امیّه کأنّه قال إن لم تفعلوا نقل اللّه الخلافه عنکم حتّى یجعلها فی قوم آخرین و هم أعدائکم من أهل الشّام و بنی امیّه و لا یعیدها إلیکم إلى مدّه طویله و هکذا وقع.

الرابع انه قید بالغایه فقال لا یصیر الیهم حتّى یصیر فی قوم آخرین و ظاهر أنّه کذلک بانتقاله إلى بنی امیّه.
و الخامس أنّ القوم الّذین خاطبهم من أصحابه بهذا الخطاب لم ترجع الدّوله الیهم أبدا فانّ اولئک بعد انقضاء دوله بنی امیّه لم یبق منهم ثمّ لم یرجع‏إلى أحد من أولادهم أصلا.

أقول و أحسنها الوجه الثالث و الرّابع و أحسنهما ثانیهما کما هو غیر خفیّ على النّاقد الزکیّ.
ثمّ نبه على ضلال طلحه و الزّبیر و عائشه و إیّاهم أراد بقوله (إنّ هؤلاء القوم قد تمالئوا) أى تعاونوا و تساعدوا و اجتمعوا (على سخطه إمارتی) و کراهیّتها سخیمه و مقتا (و سأصبر) على بغیهم و خروجهم (ما لم أخف على) حوزه (جماعتکم) و على انفصام حبل الاسلام (فانهم إن تمّموا) ما أرادوه و بلّغوه أجله مستقرّین (على فیاله هذا الرّأى) یعنی أنهم إن أتمّوا ما تصدّوه فی مسیرهم و مخالفتهم و بقوا على هذا الرّأى الضعیف (انقطع نظام المسلمین) و انفصم حبل الدّین، و تضعضع سوارى المتقین.

ثمّ بیّن علّه سخطهم لامارته بقوله (و إنما طلبوا هذه الدّنیا) یعنی أنّ عله تمالؤهم علیّ لیست ما أظهروه من الطلب بدم عثمان و إنما هی تنافسهم فی الدّنیا و طلبهم لها (حسدا لمن أفائها اللّه علیه) و ردّها إلیه.
قال الشارح المعتزلی بعد تفسیر الفی‏ء بمعنى الرجوع و هذا الکلام لا یشعر بأنه علیه السّلام کان یقتصد أنّ الأمر له و أنه غلب علیه ثمّ رجع إلیه و لکنه محمول على أنه من رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بمنزله الجزء من الکلّ و أنهما من جوهر واحد فلما کان الوالی قدیما هو و رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم ثمّ تخلل بین ولایتهما و لا یات غریبه سمّى ولایته فیئا و رجوعا لأنها رجعت الى الدّوحه الهاشمیّه انتهى.

و أنت خبیر بأنّ کلامه علیه السّلام صریح فی ما ذکره الشارح أوّلا و انکار الشارح للإشعار عجیب و الحمل الذی تمحّله غریب، و کم له علیه السّلام فی هذا الکتاب من کلام صریح فی اغتصاب الخلافه، و انتهاب الوراثه، و کفى بذلک شهیدا الخطبه الثالثه، و الکلام السادس، و الخطبه السادسه و العشرین، فضلا عن غیرها.

بل قد ادّعى الشارح نفسه فی شرح الخطبه المأه و الاحدى و السبعین تواتر الأخبار الوارده عنه علیه السّلام فی هذا المعنى و هو کذلک و سنحکى کلامه إذا بلغ الشرح‏ محلّه و ما أدرى ما ذا أعدّه الشّارح للجواب یوم الحساب، مع علمه بالأخبار المتواتره فی هذا الباب، لو لم یکن ما یمحّله من التکلّفات و التأویلات، تقیّه من ذوى الأذناب، و اللّه عالم بالسرائر خبیر بالضمائر هذا.

و قوله (فأرادوا ردّ الامور على أدبارها) أى أرادوا انتزاع أمر الخلافه منه علیه السّلام بعد إقباله إلیه کما انتزعت أوّلا أسوه بما وقع من قبل ثمّ أخبر بما لهم علیه إن قاموا بوظایف الطاعه فقال (و لکم علینا العمل بکتاب اللّه تعالى و سیره رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و القیام بحقه) أى بحق الرّسول صلّى اللّه علیه و آله الواجب علینا القیام به (و النعش لسنّته) أى الرفع لشریعته و الاعلاء لکلمته صلواه اللّه و سلامه علیه و آله.

الترجمه

از جمله خطب فصیحه آن ولیّ مؤمنین و وصیّ خاتم النبیّین است نزد رفتن أصحاب جمل بسوى بصره مى‏ فرماید: بدرستى که خداى تعالى مبعوث فرمود پیغمبر را که هدایت کننده بود بطریق نجاه با کتابی که ناطق بود بحقّ، و با شریعتى که باقی بود تا قیامت، هلاک نمى ‏شود از آن مگر کسى که بالغ شود بمنتهاى هلاکت، آگاه باشید و بدرستى که بدعتهائى که تشبیه شده ‏اند بسنت آنهایند هلاک کنندها مگر آنچه که خدا حفظ فرماید از آن.

و بدرستى که حجت خدا نگه داشتن است مر کار شما را، پس ببخشید بأو اطاعت خودتان را در حالتی که ملامت کرده نشده است و بکراهت داشته نشده بان و بخدا سوگند البته باید اطاعت آن را نمائید و الّا هر آینه محققا نقل می کند خداى تعالى از شما سلطنت اسلام را، پس از آن نقل نمى‏ کند آن را بسوى شما هرگز تا این که پناه ببرد آن أمر خلافت بسوى غیر شما.

و بدرستى که این قوم جمل اجتماع کرده ‏اند و معین همدیگر شده ‏اند بر غضب و بغض إمارت و خلافت من، و البته صبر مى ‏کنم بر این حرکت ایشان مادامى که نترسم بر جماعت شما پس بدرستى که ایشان اگر بانجام برسانند مقصود خودشان را بالاى آن رأى ضعیف که دارند، بریده شود نظام مسلمانان و غیر از این نیست که ایشان طلب کرده‏ اند این دنیا را از روى حسد بردن بر کسى که برگردانده حق تعالى آنرا بأو، پس اراده کردند باز گردانیدن کارها را بر پشتهاى آن، و مر شما راست بر ذمه ما عمل نمودن بکتاب إلهی و طریقه حضرت رسالت پناهى و قائم شدن بحقّ آن بزرگوار، و بلند کردن سنّت آن برگزیده پروردگار.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدید: ۴

حتما ببینید

نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۲۰۴ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۲۰۵ صبحی صالح ۲۰۵- و من کلام له ( علیه ‏السلام  ) کلم به …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code