خانه / ***خطبه ها شرح و ترجمه میر حبیب الله خوئی / نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۱۶۵ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)پیش بینی وپیشگویی حضرت امیر المومنین

نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۱۶۵ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)پیش بینی وپیشگویی حضرت امیر المومنین

خطبه ۱۶۶ صبحی صالح

۱۶۶- و من خطبه له ( علیه ‏السلام  )

الحث على التآلف‏

لِیَتَأَسَّ صَغِیرُکُمْ بِکَبِیرِکُمْ وَ لْیَرْأَفْ کَبِیرُکُمْ بِصَغِیرِکُمْ

وَ لَا تَکُونُوا کَجُفَاهِ الْجَاهِلِیَّهِ لَا فِی الدِّینِ یَتَفَقَّهُونَ وَ لَا عَنِ اللَّهِ یَعْقِلُونَ

کَقَیْضِ بَیْضٍ فِی أَدَاحٍ یَکُونُ کَسْرُهَا وِزْراً وَ یُخْرِجُ حِضَانُهَا شَرّاً

بنو أمیه

و منهاافْتَرَقُوا بَعْدَ أُلْفَتِهِمْ وَ تَشَتَّتُوا عَنْ أَصْلِهِمْ

فَمِنْهُمْ آخِذٌ

بِغُصْنٍ أَیْنَمَا مَالَ مَالَ مَعَهُ

عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَیَجْمَعُهُمْ لِشَرِّ یَوْمٍ لِبَنِی أُمَیَّهَ کَمَا تَجْتَمِعُ قَزَعُ الْخَرِیفِ

یُؤَلِّفُ اللَّهُ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَجْمَعُهُمْ رُکَاماً کَرُکَامِ السَّحَابِ ثُمَّ یَفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَاباً

یَسِیلُونَ مِنْ مُسْتَثَارِهِمْ کَسَیْلِ الْجَنَّتَیْنِ

حَیْثُ لَمْ تَسْلَمْ عَلَیْهِ قَارَهٌ وَ لَمْ تَثْبُتْ عَلَیْهِ أَکَمَهٌ

وَ لَمْ یَرُدَّ سَنَنَهُ رَصُّ طَوْدٍ وَ لَا حِدَابُ أَرْضٍ

یُذَعْذِعُهُمُ اللَّهُ فِی بُطُونِ أَوْدِیَتِهِ ثُمَّ یَسْلُکُهُمْ یَنَابِیعَ فِی الْأَرْضِ

یَأْخُذُ بِهِمْ مِنْ قَوْمٍ حُقُوقَ قَوْمٍ وَ یُمَکِّنُ لِقَوْمٍ فِی دِیَارِ قَوْمٍ

وَ ایْمُ اللَّهِ لَیَذُوبَنَّ مَا فِی أَیْدِیهِمْ بَعْدَ الْعُلُوِّ وَ التَّمْکِینِ کَمَا تَذُوبُ الْأَلْیَهُ عَلَى النَّارِ

الناس آخر الزمان‏

أَیُّهَا النَّاسُ لَوْ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نَصْرِ الْحَقِّ وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِینِ الْبَاطِلِ لَمْ یَطْمَعْ فِیکُمْ مَنْ لَیْسَ مِثْلَکُمْ وَ لَمْ یَقْوَ مَنْ قَوِیَ عَلَیْکُمْ

لَکِنَّکُمْ تِهْتُمْ مَتَاهَ بَنِی إِسْرَائِیلَ

وَ لَعَمْرِی لَیُضَعَّفَنَّ لَکُمُ التِّیهُ مِنْ بَعْدِی أَضْعَافاً

بِمَا خَلَّفْتُمُ الْحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ وَ قَطَعْتُمُ الْأَدْنَى وَ وَصَلْتُمُ الْأَبْعَدَ

وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِنِ اتَّبَعْتُمُ الدَّاعِیَ لَکُمْ سَلَکَ بِکُمْ مِنْهَاجَ الرَّسُولِ وَ کُفِیتُمْ مَئُونَهَ الِاعْتِسَافِ وَ نَبَذْتُمُ الثِّقْلَ الْفَادِحَ عَنِ الْأَعْنَاقِ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۱۰  

و من خطبه له علیه السّلام و هى المأه و الخامسه و الستون من المختار فی باب الخطب

و الظاهر أنها ملتقطه من خطبه طویله قدّمنا روایتها فی شرح الخطبه السابعه و الثمانین من الکافی فلیراجع هناک و هذه متضمّن لفصلین:

الفصل الاول

لیتأسّ صغیرکم بکبیرکم، و لیرؤف کبیرکم بصغیرکم، و لا تکونوا کجفاه الجاهلیّه، لا فی الدّین تتفقّهون، و لا عن اللّه تعقلون، کقیض بیض فی أداح یکون کسرها وزرا، و یخرج حضانها شرّا.

الفصل الثانی منها

افترقوا بعد ألفتهم، و تشتّتوا عن أصلهم، فمنهم آخذ بغصن أینما مال مال معه، على أنّ اللّه تعالى سیجمعهم لشرّ یوم لبنی أمیّه کما تجتمع قزع الخریف، یؤلّف اللّه بینهم ثمّ یجعلهم رکاما کرکام السّحاب، ثمّ یفتح اللّه لهم أبوابا یسیلون من مستثارهم کسیل الجنّتین حیث لم تسلم علیه قاره، و لم تثبت له أکمه، و لم یردّ سننه رصّ طود و لا حداب أرض، یذعذعهم اللّه فی بطون أودیته ثمّ یسلکهم ینابیع فی الأرض، یأخذ بهم من قوم حقوق قوم، و یمکّن لقوم فی دیار قوم. و أیم اللّه لیذوبنّ ما فی أیدیهم بعد العلوّ و التّمکین، کما تذوب الألیه على النّار. یا أیّها النّاس لو لم تتخاذلوا عن نصر الحقّ، و لم تهنوا عن توهین الباطل، لم یطمع فیکم من لیس مثلکم، و لم یقو من قوی علیکم، تهتم متاه بنى إسرائیل، و لعمرى لیضعّفنّ لکم التّیه، من بعدی أضعافا خلّفتم الحقّ وراء ظهورکم، و قطعتم الأدنى و وصلتم الأبعد، و اعلموا أنّکم إن اتّبعتم الدّاعی لکم، سلک بکم منهاج الرّسول صلّى اللّه علیه و آله،و کفیتم مؤنه الاعتساف، و نبذتم الثّقل الفادح عن الأعناق.

اللغه

(تتفقّهون) و (تعقلون) فی بعض النسخ بصیغه الخطاب و فی بعضها بصیغه الغیبه و (قیض البیض) بالفتح قشره البیض العلیا الیابسه و قیل الّتی خرج ما فیها من فرخ.
و قال الشارح البحرانی تبعا للشارح المعتزلی: قیض البیض، کسره تقول قضت البیضه کسرتها و (انقاضت) تصدّعت من غیر کسر، و (تقیّضت) تکسّرت فلقا فعلى قولهما یکون القیض مصدرا و على ما ذکرناه اسما و هذا أظهر و أولى بقرینه قوله علیه السّلام یکون کسرها وزرا فافهم.

و (الأداح) مخفّف أداحی جمع اداحى بالضمّ مثل خرطوم و خراطیم، و عرقوب و عراقیب، و قد یکسر و هو الموضع الّذی تبیض فیه النّعامه و تفرخ، و هو افعول من دحوت لانّها تدحوه برجلها أى تبسطه ثمّ تبیض فیه و لیس للنعام عشّ و (حضن) الطائر بیضه حضنا و حضانا بکسرهما ضمّه تحت جناحه فهى حاضن لأنّه وصف مختصّ و حکى (حاضنه) على الأصل و (القزع) القطع من السحاب المتفرّقه و الواحده قزعه مثل قصب و قصبه و (الرکام) بالضمّ ما تراکم من السحاب و کثف منها و بالفتح جمع شی‏ء فوق آخر و الموجود فی النسخ بالضمّ و (المستثار) موضع الثوران و الهیجان و (القاره) بالقاف الجبل الصّغیر و (الحداب) بالکسر جمع حدبه و هى کالحدب محرّکه ما ارتفع من الأرض قال سبحانه: وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُونَ و (الألیه) بفتح الهمزه و جمعها ألیات بالتحریک و التثنیه ألیان بغیر تاء و (المتاه) مصدر میمیّ بمعنى التیه و (فدحه) الدّین أثقله.

الاعراب

الضمیر فی کسرها راجع إلى القیض و التّانیث امّا لکونها بمعنى القشره أوباعتبار کسبها التأنیث عن المضاف إلیه و هی قاعده مطّرده قال الشاعر کما شرقت صدر القناه من الدّم و حضانها بالضمّ فاعل یخرج و على فی قوله «على انّ اللّه» بمعنى مع کما فی قوله تعالى وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى‏ حُبِّهِ و قوله کقیض بیض بدل من قوله کجفاه الجاهلیّه و الباقی واضح.

المعنى

اعلم أنّ مدار هذه الخطبه على ما التقطها السید رحمه اللّه على فصلین:

الفصل الاول

مسوق لنصح المخاطبین و هدایتهم على ما فیه انتظام امورهم و صلاح عملهم من حیث الدّین و الدّنیا و هو قوله (لیتأسّ صغیرکم بکبیرکم) أمر الصغار بتأسّی الکبار لأنّ الکبیر أکثر تجربه و أکیس فهو ألیق بأن یتأسّى به (و لیرؤف کبیرکم بصغیرکم) أمر الکبار بالرّأفه على الصغار لأنّ الصغیر مظنّه الضعف فهو أحقّ بأن یرحم علیه و یرأف.

قال الکیدری فی محکىّ کلامه أى لیتأسّ من صغر منزلته فی العلم و العمل بمن له متانه فیهما، و لیرحم کلّ من له جاه و منزله فی الدّنیا بالمال و القوّه کلّ من دونه (و لا تکونوا کجفاه الجاهلیّه) أى کأهل الجاهلیه الموصوفین بالجفاء و القسوه و الفظاظه و الغلظه (لا فی الدّین تتفقّهون، و لا عن اللّه تعقلون) أشار إلى وجه الشّبه الجامع بین الفرقتین و هو جهلهم بمعالم الدّین، و غفلتهم عن أحکام ربّ العالمین قال تعالى وَ مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی و قوله: (کقیض بیض فی أداح یکون کسرها وزرا و یخرج حضانها شرّا) قال الشارح المعتزلی وجه الشبه أنها إن کسرها کاسر أثم لأنّه یظنّه بیض النعام و إن لم یکسر یخرج حضانها شرا اذ یخرج أفعیا قاتلا، و استعار لفظ الأداحى للاعشاش مجازا لأنّ الأداحى لا تکون إلّا للنعام.

و قال الشارح البحرانی نهاهم علیه السّلام أن یشبهوا جفاه الجاهلیّه فی عدم تفقّههم فی الدین، فیشبهون إذا بیض الأفاعى فی أعشاشها و وجه الشّبه أنه إن کسر کاسر أثم لتأذّى الحیوان به فکذلک هؤلاء إذا شبّهوا جفاه الجاهلیّه لا یحلّ أذیهم لحرمه ظاهر الاسلام، و إن اهملوا و ترکوا على الجهل خرجوا شیاطین.

أقول: و ببیان أوضح إنّ بیض الأفاعى کما أنّ فی کسرها سلامه من شرّ ما یخرج منها لو أبقیت على حالها إلّا أنّ فیه وزرا على کاسرها و فی عدم کسرها لا یکون على أحد وزر إلّا أنّ ما یخرج منها تکون منشأ الشّرور و الأذى فکذلک هؤلاء إن اقیمت فیهم مراسم السّیاسه المدنیّه بالتّأدیب و التعزیر و التّعذیب لاستقامت الامور و انتظمت وظایف الخلافه لکن فی اقامتها وزرا على المقیم لأنّ فیه مخالفه لأمر اللّه سبحانه أو نهیه کما قال علیه السّلام فی الکلام الثامن و الستّین: و انّی لعالم بما یصلحکم و یقیم أودکم و لکنّی لا أرى إصلاحکم بافساد نفسی، و إن ترکوا على حالهم کانوا منشأ الشرور و المفاسد فیضلّون کثیرا و یضلّوا عن سواء السّبیل.

و الفصل الثانی منها

اشاره إلى اختلاف شیعته و أصحابه من بعده و هو قوله (افترقوا بعد الفتهم) أى بعد ایتلافهم و اجتماعهم علیّ (و تشتّتوا عن أصلهم) أى تفرّقوا عن امام الحقّ الذی یحقّ الائتمام به، فصار بعضهم کیسانیّا و بعضهم زیدیا و بعضهم فطحیّا و غیرها (فمنهم آخذ بغصن أینما مال مال معه).

قال الشّارح المعتزلی أى یکون منهم من یتمسّک بمن أخلفه من بعدی من ذرّیه الرّسول صلّى اللّه علیه و آله و سلّم أینما سلکوا سلکوا معهم و تقدیر الکلام: و منهم من لا یکون هذه حاله لکنّه لم یذکره اکتفاء بذکر القسم الأوّل لأنّه دالّ على القسم الثّانی.

ثمّ أخبر علیه السّلام أنّ الفریقین یجتمعان فقال (على أنّ اللّه) سبحانه (سیجمعهم لشرّ یوم لبنی امیّه).
قال الشارح المعتزلی و کذا کان حال الشیعه الهاشمیّه اجتمعت على إزالهملک بنی مروان من کان منهم ثابتا على ولایه علیّ بن أبی طالب علیه السّلام و من حاد منهم عن ذلک، و ذلک فی أواخر أیّام مروان الحمار عند ظهور الدّعوه الهاشمیّه.

أقول: قد تقدّم فی شرح الخطبه السابعه و الثمانین، أنّ ما أخبر علیه السّلام به قد وقع فی سنه اثنین و ثلاثین و مأئه عند ظهور أبی مسلم المروزی الخراسانی صاحب الدّعوه، و فی هذه السنه ظهر السفّاح بالکوفه، و بویع له بالخلافه و کان استیصال بنی امیه بیده کما عرفت تفصیلا فی شرح الخطبه المأه و الرابعه.

و یعجبنی أن اورد هنا نادره لم یسبق ذکرها أوردها الدّمیرى فی حیاه الحیوان قال لما قتل إبراهیم بن الولید بویع لمروان بن محمّد المنبوز بالحمار بالخلافه و فی أیّامه ظهر أبو مسلم الخراسانی، و ظهر السفّاح بالکوفه، و بویع له بالخلافه و جهّز عمّه عبد اللّه بن علیّ بن عبد اللّه بن عباس لقتال مروان بن محمّد، فالتقى الجمعان بالزاب زاب الموصل، و اقتتلوا قتالا شدیدا فانهزم مروان و قتل من عسکره و غرق ما لا یحصى و تبعه عبد اللّه إلى أن وصل إلى نهر الأرون فلقی جماعه من بنی امیه و کانوا نیّفا و ثمانین رجلا فقتلهم عن آخرهم.

ثمّ جهّز السفاح عمّه صالح بن علیّ على طریق السماوه فلحق بأخیه عبد اللّه و قد نازل دمشق ففتحها عنوه و أباحها ثلاثه أیّام و نقض عبد اللّه ثورها حجرا حجرا و هرب مروان إلى مصر فتبعه صالح حتى وصل الى أبی صیر و هی قریه عند الفیوم، قال ما اسم هذه القریه قالوا أبو صیر قال فالى اللّه المصیر.

ثمّ دخل الکنیسه الّتی بها فبلغه أنّ خادما نمّ علیه فأمر به فقطع رأسه و سلّ لسانه و القى على الأرض فجاءت هرّه فأکلته ثمّ بعد أیام هجم على الکنیسه التی کان نازلا بها عامر بن إسماعیل فخرج مروان من باب الکنیسه و فی یده سیف و قد أحاطت به الجنود و خفقت حوله الطبول فتمثّل ببیت الحجّاج بن حکیم السلمی و هو:
متقلّدین صفایحا هندیه یترکن من ضربوا کأن لم یولد

ثمّ قاتل حتى قتل فأمر عامر برأسه فقطع فی ذلک المکان و سلّ لسانه و القى على الأرض فجاءت تلک الهرّه بعینها فخطفته فأکلته فقال عامر لو لم یکن فی الدّنیاعجب إلّا هذا لکان کافیا لسان مروان فی فم هرّه و قال فی ذلک شاعرهم:

قد یسّر اللّه مصرا عنوه لکم
و أهلک الکافر الجبار إذ ظلما

فلاک مقوله هرّ یجرجره‏
و کان ربّک من ذى الظلم منتقما

قال الدّمیری و کان قتل مروان فی سنه ثلاث و ثلاثین و مأئه و هو آخر خلفاء بنی امیه و أوّلهم معاویه بن أبی سفیان و کانت مدّه خلافتهم نیّفا و ثمانین سنه و هى ألف شهر و بقتل مروان انقرضت دوله بنی أمیه لعنهم اللّه قاطبه.

(کما تجتمع قزع الخریف) من ههنا و هناک (یؤلّف اللّه بینهم) و هو کنایه عن اتفاق آرائهم و کلمتهم على ازاله ملک بنی امیه (ثمّ یجعلهم رکاما کرکام السحاب) أى یجعلهم متراکمین مشترکین مجتمعین منضما بعضهم إلى بعض کالمتراکم من السحاب (ثمّ یفتح اللّه لهم أبوابا).

قال الشارح البحرانی الأبواب إشاره إمّا إلى وجوه الاراء الّتی تکون أسباب الغلبه و الانبعاث على الاجتماع أو أعمّ منها کسایر الأسباب للغلبه من إعانه بعضهم لبعض بالأنفس و الأموال و غیر ذلک (یسیلون من مستثارهم) استعاره تبعیّه أى یخرجون من موضع ثورانهم و هیجانهم (کسیل الجنّتین) اللّتین أخبر اللّه بهما فی کتابه العزیز و ستعرف قصّتها تفصیلا و وجه الشّبه الشدّه فی الخروج و إفساد ما یأتون إلیه کقوّه ذلک السیل (حیث لو تسلم علیه قاره و لم تثبت علیه اکمه) أى لم یقاوم له جبل و لا تلّ (و لم یردّ سننه) أى طریقه (رصّ طود) أى جبل مرصوص شدید الالتصاق (و لا حداب أرض) أى الرّوابی و النجا (و یذعذعهم اللّه فی بطون أودیته ثمّ یسلکهم ینابیع فی الأرض).

قال سبحانه أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَکَهُ یَنابِیعَ فِی الْأَرْضِ و المراد أنّ اللّه سبحانه کما ینزل من السّماء ماء فیکنّه فی أعماق الأرض ثمّ یظهر منها ینابیع إلى ظاهرها کذلک هؤلاء القوم یفرّقهم اللّه فی بطون الأودیه و غوامض الأرض ثمّ یظهرهم بعد الاختفاء أو کنایه عن إخفائهم بین النّاس فی البلاد ثمّ اظهارهم بالاعانه و التأیید ف (یأخذ بهم من قوم) ظالمین (حقوق قوم) مظلومین‏ و المراد بهم آل الرّسول صلّى اللّه علیه و آله (و یمکّن لقوم) من بنی هاشم (فی دیار قوم) من بنی امیّه.

ثمّ أقسم بالقسم البارّ فقال (و أیم اللّه لیذوبنّ ما فی أیدیهم) أى أیدی بنی امیّه أو بنی العباس من الملک و السلطنه (کما یذوب الألیه على النّار) وجه الشبه الاضمحلال و الفناء.
ثمّ عاد إلى توبیخ المخاطبین فقال: (أیّها الناس لو لم تتخاذلوا عن نصر الحقّ) أراد به نفسه لأنّ الحقّ معه و هو مع الحقّ کما ورد فی صحیح الخبر (و لم تهنوا عن توهین الباطل) أراد به معاویه و أصحابه (لم یطمع فیکم) و فی بلادکم (من لیس مثلکم) فی البأس و القوّه (و لم یقومن قوی علیکم) و لم یشنّ الغارات على بلادکم و أصقاعکم و لکنّکم (تهتم متاه بنی إسرائیل) أى تحیّرتم مثل تحیّرهم و ستعرف تیههم إنشاء اللّه بعد الفراغ من شرح الخطبه (و لعمری لیضعفنّ لکم التّیه) و الضلال (من بعدی أضعافا) و کذا کان لأنّ تیه بنی إسرائیل کان أربعین سنه و تیه هؤلاء جاوز الثمانین مدّه ملک بنی امیه بل زاد على ستّمأه مدّه ملک بنی العباس بل ممدّ إلى ظهور الدّوله القائمیه بما (خلّفتم الحقّ وراء ظهورکم) و نکبتم عن الصراط المستقیم (و قطعتم الأدنى) أى الأقرب من رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله نسبا و صهرا و أراد به نفسه (و وصلتم الأبعد) أراد به معاویه أو من تقدّم علیه من المتخلّفین.

ثمّ أرشدهم إلى وجه الرّشاد و السداد فقال: (و اعلموا انّکم إن اتّبعتم الدّاعی لکم) أراد به نفسه أو القائم علیه السّلام و فی بعض النسخ الرّاعی بالراء و قد تقدّم فیما ذکرناه سابقا انّ الامام راع لرعیّته، و ظهر لک وجه المناسبه فی إطلاق الرّاعی علیه (سلک بکم منهاج الرسول) أى جادّه الشریعه (و کفیتم مؤنه الاعتساف) فی طرق الضلال (و نبذتم الثقل الفادح) أى الاثم و العذاب فی الاخره (عن الأعناق).

تنبیهان

الاول فی قصه قوم سبأ و سیل الجنتین

قال تعالى: لَقَدْ کانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَهٌ جَنَّتانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَهٌ طَیِّبَهٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَواتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْ‏ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ.

قال علیّ بن إبراهیم القمیّ قال إنّ بحرا کان فی الیمن و کان سلیمان علیه السّلام أمر جنوده أن یجروا لهم خلیجا من البحر العذب إلى بلاد هند، ففعلوا ذلک و عقدوا له عقده عظیمه من الصخر و الکلس حتّى تفیض على بلادهم، و کانوا إذا أرادوا أن یرسلوا منه الماء أرسلوه بقدر ما یحتاجون إلیه و کانت لهم جنّتان عن یمین و شمال عن مسیره عشره أیّام فیها یمرّ المارّ لا تقع علیه الشمس من التفافها.

فلمّا عملوا بالمعاصی و عتوا عن أمر ربّهم و نهاهم الصالحون فلم ینتهوا، بعث اللّه على ذلک السدّ الجرذ و هی الفاره الکبیره فکانت تقلع الصّخره التی لا یستقلّها الرّجل و ترمى به فلمّا رأى ذلک قوم منهم هربوا و ترکوا البلاد فما زال الجرذ تقلع الحجر حتّى خربوا ذلک السدّ فلم یشعروا حتّى غشیهم السّیل و خرب بلادهم و قلع أشجاهم.

و قال الطبرسی فی مجمع البیان فی تفسیر الایه ثمّ أخبر سبحانه عن قصّه سبأ بما دلّ على حسن عاقبه الشّکور و سوء عاقبه الکفور فقال- لَقَدْ کانَ لِسَبَإٍ- المراد بسبا هنا القبیله الّذینهم أولاد سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان- فی مسکنهم- أى فی بلدهم- آیه- أى حجّه على وحدانیّه اللّه عزّ و جلّ و کمال قدرته و علامه على سبوغ نعمته ثمّ فسّر سبحانه الایه فقال:- جَنَّتانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمالٍ- أى بستانان عن یمین من أتاهما و شماله و قیل عن یمین البلد و شماله.
و قیل انّه لم یرد جنّتین اثنتین و المراد إنه کانت دیارهم على وتیره واحده إذ کانت البساتین عن یمینهم و شمالهم متّصله بعضها ببعض و کانت من کثره النّعم أنّ المرأه تمشى و المکتل على رأسها فیمتلئ بالفواکه من غیر أن تمسّ بیدها شیئا.

و قیل الایه المذکوره هی أنّه لم یکن فی قریتهم بعوضه و لا ذباب و لا برغوث و لا عقرب و لا حیّه، و کان الغریب إذا دخل بلدهم و فی ثیابه قمّل و دوابّ ماتت‏ عن ابن زید.
و قیل انّ المراد بالایه خروج الأزهار و الثّمار من الأشجار على اختلاف ألوانها و طعومها.
و قیل: انها کانت ثلاث عشره قریه فی کلّ قریه نبیّ یدعوهم إلى اللّه سبحانه یقولون لهم کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ أى کلوا ممّا رزقکم اللّه فی هذه الجنان و اشکروا له یزدکم من نعمه و استغفروه یغفر لکم بَلْدَهٌ طَیِّبَهٌ أى هذه بلده مخصّبه نزهه أرضها عذبه تخرج النّبات و لیست بسبخه و لیس فیها شی‏ء من الهوامّ الموذیه.

و قیل أراد به صحّه هواها و عذوبه مائها و سلامه تربتها و أنّه لیس فیها حرّ یؤذى فی القیظ، و لا برد یؤذى فی الشتاء- و ربّ غفور- أی کثیر المغفره للذّنوب- فأعرضوا- عن الحقّ و لم یشکروا اللّه سبحانه و لم یقبلوا ممّن دعاهم إلى اللّه من أنبیائه- فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ- و ذلک أنّ الماء کان یأتی أرض سبأ من أودیه الیمن، و کان هناک جبلان یجتمع ماء المطر و السیول بینهما فسدّوا ما بین الجبلین فاذا احتاجوا إلى الماء نقبوا السدّ بقدر الحاجه فکانوا یسقون زروعهم و بساتینهم فلمّا کذّبوا رسلهم و ترکوا أمر اللّه بعث اللّه جرذا نقب ذلک الرّدم و فاض الماء علیهم فأغرقهم عن وهب.

و قال البیضاوی سیل العرم أى سیل الأمر العرم أى الصّعب من عرم الرجل فهو عارم و عرم إذا شرس خلقه و صعب أو المطر الشدید أو الجرذ أضاف إلیه لأنّه نقب علیهم سکرا ضربت لهم بلقیس، فحقنت به ماء الشجر و ترکت فیه نقبا على مقدار ما یحتاجون إلیه أو المسناه التی عقدت سکرا على أنّه جمع عرمه و هی الحجاره المرکومه.
و قیل اسم واد جاء السیل من قبله و کان ذلک بین عیسى و محمّد- وَ بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ- اللّتین فیهما أنواع الفواکه و الخیرات- جَنَّتَیْنِ- أخراوین- فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ- مرّ بشع فانّ الخمط کلّ نبت أخذ طعما من مراره.

و قیل الاراک أو کلّ شجر له شوک- وَ أَثْلٍ وَ شَیْ‏ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ- و الأثل الطرفا، لا ثمر له، و وصف السدر بالقلّه فان جناه و هو النبق ممّا یطیب أکله و لذلک یغرس فی البساطین- ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا- بکفرانهم النّعمه أو بکفرهم بالرّسل- وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ- أى البلیغ فی الکفران أو الکفر.

الثانی فی قصه تیه بنى اسرائیل

قال تعالى حکایه عن موسى إذ قال لقومه یا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَهَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا تَرْتَدُّوا عَلى‏ أَدْبارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِینَ، قالُوا یا مُوسى‏ إِنَّ فِیها قَوْماً جَبَّارِینَ، وَ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى یَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِینَ یَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبابَ، فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غالِبُونَ وَ عَلَى اللَّهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ قالُوا یا مُوسى‏ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِیها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ قالَ رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَهٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَهً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ.

روى فی الصّافی عن العیاشی، عن الباقر علیه السّلام قال قال رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و الّذی نفسی بیده لترکبنّ سنن من کان قبلکم حذو النعل بالنعل، و القذّه بالقذّه حتّى لا تخطاؤن طریقهم، و لا تخطأکم سنّه بنی إسرائیل.

ثمّ قال أبو جعفر علیه السّلام قال موسى لقومه یا قوم ادخلوا الأرض المقدّسه الّتی کتب اللّه لکم فردّوا علیه و کانوا ستّمأه ألف فقالوا یا موسى إنّ فیها قوما جبّارین الایات قال فعصى أربعون ألفا و سلم هارون و ابناه و یوشع بن نون و کالب بن یوحنّا فسمّاهم اللّه فاسقین فقال لا تأس على القوم الفاسقین فتاهوا أربعین سنه لأنّهم عصوا فکانوا حذو النعل بالنعل أنّ رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله لما قبض لم یکن على أمر اللّه إلّا علیّ و الحسن و الحسین و سلمان و المقداد و أبو ذر فمکثوا أربعین حتّى قام علیّ فقاتل من خالفه.

و قال الطبرسی و غیره فی تفسیر الایه ما ملخّصه: قوله حکایه عن خطاب موسى لقومه- یا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَهَ- هی بیت المقدس و العیاشی عن الباقر علیه السّلام یعنی الشام- الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ- أن تکون مسکنا- وَ لا تَرْتَدُّوا عَلى‏ أَدْبارِکُمْ- أى لا ترجعوا عن الأرض التی امرتم بدخولها- مدبرین فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِینَ- عن ثواب الدارین- قالُوا یا مُوسى‏ إِنَّ فِیها قَوْماً جَبَّارِینَ- شدید البطش و البأس لا یتأتّى لنا مقاومتهم.

قال ابن عباس بلغ من جبریّه هؤلاء القوم أنّه لمّا بعث موسى من قومه اثنى عشر نقیبا لیخبروه خبرهم أهمّ رجل من الجبارین یقال له عوج فأخذهم فی کمّه مع فاکهه کلّها کان یحملها من بستانه و أتى بهم الملک فنثرهم بین یدیه و قال للملک تعجّبا منهم هؤلاء یریدون قتالنا فقال الملک ارجعوا إلى صاحبکم فأخبروه خبرنا.

قال و کان فاکهتهم لا یقدر على حمل عنقود منها خمسه رجال بالخشب، و یدخل فی قشر نصف رمانه خمسه رجال- قالُوا یا مُوسى‏ إِنَّ فِیها قَوْماً جَبَّارِینَ وَ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى یَخْرُجُوا مِنْها- هما یوشع بن نون و کالب بن یوحنا ابن عمّه کذا عن الباقر علیه السّلام- مِنَ الَّذِینَ یَخافُونَ- اللّه و یتّقونه- أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمَا- بالایمان و التثبت- ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبابَ- باب قریتهم- قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِینَ- لتعسر الکم علیهم فی المضایق من عظم أجسامهم و لأنهم أجسام لا قلوب فیها- وَ عَلَى اللَّهِ فَتَوَکَّلُوا- فی نصرته على الجبارین- وَ إِذا قِیلَ- به و مصدّقین لوعده.

– قالُوا یا مُوسى‏ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِیها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ- قالوها استهانه باللّه و رسوله و عدم مبالاه بهما- قالَ رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَ أَخِی- لأنه یجیبنی إذا دعوته- قالَ رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ- لا یدخلونها و لا یملکونها بسبب عصیانهم- أَرْبَعِینَ سَنَهً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ- یسیرون فیها متحیّرین- فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ- لأنّهم أحقّاء بذلک لفسقهم.

قال الطبرسیّ قال المفسرون لما عبر موسى علیه السّلام و بنو إسرائیل البحر و هلک فرعون أمرهم اللّه سبحانه بدخول الأرض المقدّسه فلما نزلوا على نهر الاردن خافوا عن الدخول فبعث من کلّ سبط رجلا و هم الذین ذکرهم اللّه تعالى فی قوله وَ لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ بَنِی فعاینوا من عظم شأنهم و قوّتهم شیئا عجیبا فرجعوا إلى بنی إسرائیل فأخبروا موسى بذلک فأمرهم أن یکتموا فوفى اثنان منهم یوشع بن نون من سبط ابن یامین و قیل انه کان من سبط یوسف علیه السّلام و کالب بن یوحنا من سبط یهودا و عصى العشره و اخبروا بذلک.

و قیل کتم الخمسه منهم و أظهر الباقون و فشا الخبر فی الناس فقالوا إن دخلنا علیهم تکون نسائنا و أهالینا اغنمه لهم، و هموا بالانصراف إلى مصر و هموا بیوشع و کالب و أرادوا أن یرجموهما بالحجاره فاغتاظ لذلک موسى و قال قالَ رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَ فأوحى اللّه إلیه إنهم یتیهون فی الأرض أربعین سنه و إنما یخرج منهم من لم یعص اللّه فی ذلک فبقوا فی التیه أربعین سنه فی سته عشر فرسخا و قیل تسع فراسخ و هم ستمائه ألف مقاتل لا تتخرّق ثیابهم و تثبت معهم و ینزل علیهم المنّ و السلوى.

و قال الطبرسی فی تفسیر قوله وَ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى‏: و کان السبب فی إنزال المنّ و السلوى علیهم أنه لما ابتلاهم اللّه بالتیه إذ قالوا لموسى قالُوا یا مُوسى‏ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما حین أمرهم بالمسیر إلى بیت المقدس و حرب العمالقه فوقعوا فی التیه صاروا کلّما ساروا تاهوا فی قدر خمسه فراسخ أو ستّه فکلّما أصبحوا صاروا عادین فأمسوا فاذاهم فی مکانهم الذی ارتحلوا منه کذلک حتّى تمّت المدّه و بقوا فی التیه أربعین سنه.

و فی الصافی عن العیاشی عن الصادق علیه السّلام قال فحرّم اللّه علیهم- أى دخول الأرض المقدّسه- أربعین سنه و تیههم فکان إذا کان العشاء و أخذوا فی الرّحیل نادوا الرّحیل الرّحیل الوحا الوحا، فلم یزالوا کذلک حتّى تغیب الشمس حتّى إذا ارتحلوا و استوت بهم الأرض‏

قال اللّه تعالى للأرض دیرى بهم، فلم یزالوا کذلک حتّى إذا سحروا، و قارب الصبح قالوا إنّ هذا الماء قد أتیتموه فانزلوا فاذ اتیههم و منازلهم الّتی کانوا فیها بالأمس، فیقول بعضهم لبعض یا قوم لقد ضللتم و أخطأتم الطریق فلم یزالوا کذلک حتى أذن لهم فدخلوها.
و فی الکافی عن النبیّ صلّى اللّه علیه و آله إنّ موسى کلیم اللّه مات فی التیه فصاح صائح فی السماء مات موسى و أىّ نفس لا تموت.

قال الطبرسی فلمّا حصلوا فی التّیه ندموا على ما فعلوا فألطف اللّه لهم بالغمام لمّا شکوا حرّ الشمس و أنزل علیهم المنّ و السلوى فکان یسقط علیهم المنّ من وقت طلوع الفجر إلى طلوع الشّمس فکانوا یأخذون منها ما یکفیه لیومهم و کان اللّه تعالى یبعث لهم السّحاب بالنّهار فیدفع عنهم حرّ الشمس و کان ینزل علیهم باللّیل من السّماء عمودا من نور یضی‏ء لهم مکان السّراج و إذا ولد فیهم مولود کان علیه ثوب بطوله کالجلد و یأتی إنشاء اللّه تفصیل المنّ و السلوى فی شرح الخطبه المأه و الحادیه و التسعین.
و ماتت النقباء غیر یوشع بن نون و کالب و مات أکثرهم و نشأ ذراریهم و خرجوا إلى حرب أریحا و فتحوها.

الترجمه

از جمله خطب شریفه آن امام مبین و ولیّ مؤمنین است در نصیحت مخاطبین و إخبار از وقایع آتیه روزگار مى‏ فرماید: باید که متابعت نماید کوچکان شما ببزرگان شما، و باید که مهربانی نماید بزرگان شما بر کوچکان شما، و نباشید مثل جفاکاران أیّام جاهلیت که نه در دین دانا شوید و نه از خداى تعالى کسب معرفت نمائید، مانند پوست بیرون تخمها در مواضع بچه بیرون آوردن که می باشد شکستن آن تخمها وزر و وبال و بیرون مى ‏آید بچه‏ هاى آنها شرارت و فساد.

و از جمله فقرات این خطبه است مى ‏فرماید:متفرّق میشوند بعد از ایتلاف ایشان و پراکنده مى‏ شوند از أصل خودشان، یعنى از امام مفترض الطاعه، پس بعضى از ایشان أخذ کننده باشد شاخه را از آن أصل که هر جا میل کند آن شاخه آن هم میل مى‏ کند با او با وجود این که بدرستى خداى تبارک و تعالى زود باشد که جمع کند ایشان را از براى بدترین روزى از براى بنی امیه ملعونین چنانچه مجتمع مى ‏شود ابرهاى متفرقه در فصل پائیز.

الفت مى ‏دهد خداى تعالى در میان ایشان پس مى ‏گرداند متراکم و بر هم نشسته مثل أبرهاى متراکم پس از آن بگشاید خداوند عزّ و جلّ از براى ایشان درهائى که روان شوند از جاى هیجان ایشان مانند سیل دوبستان شهر سبا، بحیثیّتی که سلامت نماند بر آن سیل کوه کوچکى و ثابت نشود مر آن را تلّی و باز نگرداند راه آن را کوه محکمی و نه پشتهاى زمینی، متفرّق مى‏ سازد ایشان را خداى تعالى در درونهاى وادیهاى خود، پس در برد ایشان را در چشمهاى زمین و بگیرد بایشان از قومى حقهاى قوم دیگر را و جاى دهد قومى را در ممالک قومى، و سوگند بخدا هر آینه البته گداخته مى‏ شود آنچه که در دست بنى امیه است از ملک و سلطنت چنانچه گداخته شود دنبه بر آتش.

اى مردمان اگر خذلان نمى ‏ورزیدید از نصرت حق و سستى نمى‏ کردید از اهانت باطل، هر آینه طمع نمى‏ کرد در شما کسانى که مثل شما نبودند، و قوت نمى‏ یافت کسى که قوّت یافت بر شما، و لکن شما حیران و سرگردان شدید مثل حیرانى بنی إسرائیل، و قسم بزندگانى خودم هر آینه افزون کرده شود از براى شما حیرانى و سرگردانی بعد از من افزونى فراوان بسبب این که واپس گذاشتید حق را در پس پشتهاى خود و بریدید نزدیکتر بسوى پیغمبر را و پیوند کردید دورتر از آن را.

و بدانید این که اگر شما تبعیت نمائید دعوت کننده خودتان را که منم ببرد شما را براه راست پیغمبر خدا و کفایت کرده شوید از مشقت کجروى، و مى ‏اندازید بار گران ثقیل را که عبارت است از وزر و عذاب آخرت از گردنهاى خودتان.

قال الشّارح عفى اللّه عنه لیکن هذا آخر هذا المجلّد و هو المجلّد الرّابع من مجلّدات منهاج البراعه، فی شرح نهج البلاغه و قد طال بنا شرح ما تضمّنه هذا المجلّد حتّى بلغت مدّه الاشتغال به ضعفى مدّه الاشتغال بسایر المجلّدات لابتلائی بأمور تشیب الولید، و تذیب الحدید، و تعجز الجلید، و برزایا لم یکد یشاهد مثلها على صفایح الأیّام أو یثبت على الصّحایف بالمخابر و الأقلام بل قلّما أن یؤثر نظیرها عن الامم الماضیه أو ینقل قرینها عن القرون الخالیه و أعظم تلک المصائب الحسد و الأذى من أقارب کالعقارب، و اجلابهم علىّ کتیبه و کتائب.

رمانى الدّهر بالارزاء حتّى
فؤادی فی غشاء من نبال‏

فصرت إذا أصابتنی سهام‏
تکسّرت النّصال على النّصال‏

إلى اللّه أشکو من دهر إذا أساء أصرّ على إسائته، و إذا أحسن ندم من ساعته، و من معشر جلّ بضاعتهم الأود و العناد، و کلّ صناعتهم اللّدد و الفساد، و من اللّه أسأل دفع کید الخائنین و اصلاح نفوس الحاسدین، و انقطاع ألسن المعاندین و أسئله التوفیق لشرح المجلّدات الاتیه بجاه محمّد صلّى اللّه علیه و آله و عترته الطّاهره و قد منّ اللّه علىّ بالفراغ من هذا المجلّد بعد الأیاس لتفرّق الحواس صبیحه یوم الاثنین و هو الرّابع و العشرون من شهر جمادى الاخره من شهور ثلاث عشره و ثلاثمأه و ألف سنه من الهجره النبویّه على مهاجرها ألف صلاه و سلام و تحیّه و الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلاه و السّلام على محمّد و آله الأطیبین.

هذا هو المجلد الخامس من مجلدات منهاج البراعه فى شرح نهج البلاغه بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه الّذی سلک بنا نهج البلاغه للاهتداء إلى مناهج البیان، و ألهمنا منهاج البراعه للارتقاء إلى معارج المعان، و الصّلوه و السّلام على دوحه النّبوّه الّتی طابت فرعا و أصلا، و وشیجه الرّساله الّتى سمت رفعه و نبلا، عین السّیاده و الفخار، و خدین الشّرف الّذی أظهر الخیلاء فی مضر و نزار، محمّد المختار من سلاله عدنان، و أحمد المستأثر بمکرمات الفرقان، و آله الموصوفین بالعصمه و الطّهاره، و المهتوفین بالحکمه و الفخاره، و الموسومین بالخلافه و الإمامه، و المرسومین بالشّرافه و الکرامه، لا سیّما ابن عمّه و أخیه المنتجب و وزیره و وصیّه المنتخب، الحائز قصب السّبق فی مضمار العزّ و الشّرف، و البارع على الأقران فی السّؤدد فما له عنه منصرف، المخصوص بإماره المؤمنین، و المنصوص بالإمامه من عند ربّ العالمین، على رغم کلّ ناصب جاحد، و عمى عین کلّ منافق معاند.

یا آل طه الأکرمین ألیّه
بکم و ما دهری یمین فجار

إنّی منحتکم المودّه راجیا
نیلى المنى فی الخمسه الأشبار

فعلیکم منّی السّلام فأنتم
أقصى رجاى و منتهى ایثاری‏

أما بعد فهذا هو المجلّد الخامس من مجلّدات منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه املاء المفتاق إلى غفران ربّه الغنیّ حبیب اللّه بن محمّد بن هاشم الهاشمی العلوی الموسوی وفّقه اللّه سبحانه و أعانه على اتمامه و ختامه، ببداعه اسلوبه و نظامه و جعله ممحاه لذنوبه و آثامه، یوم حشره و قیامه، انّه لما یشاء قدیر، و بالاجابه حقیق جدیر.
فأقول: قال السیّد الرّضیّ رضی اللّه عنه:

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدید: ۳۱

حتما ببینید

نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۲۰۴ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۲۰۵ صبحی صالح ۲۰۵- و من کلام له ( علیه ‏السلام  ) کلم به …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code