خانه / ***خطبه ها شرح و ترجمه میر حبیب الله خوئی / نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۱۶۳ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۱۶۳ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۱۶۴ صبحی صالح

۱۶۴- و من کلام له ( علیه ‏السلام  ) لما اجتمع الناس إلیه و شکوا ما نقموه على عثمان و سألوه مخاطبته لهم و استعتابه لهم فدخل علیه فقال‏

إِنَّ النَّاسَ وَرَائِی وَ قَدِ اسْتَسْفَرُونِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُمْ

وَ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِی مَا أَقُولُ لَکَ

مَا أَعْرِفُ شَیْئاً تَجْهَلُهُ

وَ لَا أَدُلُّکَ عَلَى أَمْرٍ لَا تَعْرِفُهُ

إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مَا نَعْلَمُ

مَا سَبَقْنَاکَ إِلَى شَیْ‏ءٍ فَنُخْبِرَکَ عَنْهُ وَ لَا خَلَوْنَا بِشَیْ‏ءٍ فَنُبَلِّغَکَهُ

وَ قَدْ رَأَیْتَ کَمَا رَأَیْنَا وَ سَمِعْتَ کَمَا سَمِعْنَا

وَ صَحِبْتَ رَسُولَ اللَّهِ ( صلى‏الله‏علیه‏وآله  )کَمَا صَحِبْنَا

وَ مَا ابْنُ أَبِی قُحَافَهَ وَ لَا ابْنُ الْخَطَّابِ بِأَوْلَى بِعَمَلِ الْحَقِّ مِنْکَ

وَ أَنْتَ أَقْرَبُ إِلَى أَبِی رَسُولِ اللَّهِ ( صلى ‏الله ‏علیه‏ وآله‏ وسلم  )وَشِیجَهَ رَحِمٍ مِنْهُمَا

وَ قَدْ نِلْتَ مِنْ صِهْرِهِ مَا لَمْ یَنَالَا

فَاللَّهَ اللَّهَ فِی نَفْسِکَ

فَإِنَّکَ وَ اللَّهِ مَا تُبَصَّرُ مِنْ عَمًى وَ لَا تُعَلَّمُ مِنْ جَهْلٍ

وَ إِنَّ الطُّرُقَ لَوَاضِحَهٌ وَ إِنَّ أَعْلَامَ الدِّینِ لَقَائِمَهٌ

فَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ عِبَادِ اللَّهِ عِنْدَ اللَّهِ إِمَامٌ عَادِلٌ‏

هُدِیَ وَ هَدَى

فَأَقَامَ سُنَّهً مَعْلُومَهً وَ أَمَاتَ بِدْعَهً مَجْهُولَهً

وَ إِنَّ السُّنَنَ لَنَیِّرَهٌ لَهَا أَعْلَامٌ

وَ إِنَّ الْبِدَعَ لَظَاهِرَهٌ لَهَا أَعْلَامٌ

وَ إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ إِمَامٌ جَائِرٌ ضَلَّ وَ ضُلَّ بِهِ

فَأَمَاتَ سُنَّهً مَأْخُوذَهً وَ أَحْیَا بِدْعَهً مَتْرُوکَهً

وَ إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ( صلى ‏الله‏ علیه ‏وآله  )یَقُولُ یُؤْتَى یَوْمَ الْقِیَامَهِ بِالْإِمَامِ الْجَائِرِ وَ لَیْسَ مَعَهُ نَصِیرٌ وَ لَا عَاذِرٌ

فَیُلْقَى فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَیَدُورُ فِیهَا کَمَا تَدُورُ الرَّحَى ثُمَّ یَرْتَبِطُ فِی قَعْرِهَا

وَ إِنِّی أَنْشُدُکَ اللَّهَ أَلَّا تَکُونَ إِمَامَ هَذِهِ الْأُمَّهِ الْمَقْتُولَ

فَإِنَّهُ کَانَ یُقَالُ یُقْتَلُ فِی هَذِهِ الْأُمَّهِ إِمَامٌ یَفْتَحُ عَلَیْهَا الْقَتْلَ وَ الْقِتَالَ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَهِ

وَ یَلْبِسُ أُمُورَهَا عَلَیْهَا وَ یَبُثُّ الْفِتَنَ فِیهَا

فَلَا یُبْصِرُونَ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ

یَمُوجُونَ فِیهَا مَوْجاً وَ یَمْرُجُونَ فِیهَا مَرْجاً

فَلَا تَکُونَنَّ لِمَرْوَانَ سَیِّقَهً یَسُوقُکَ حَیْثُ شَاءَ بَعْدَ جَلَالِ السِّنِّ وَ تَقَضِّی الْعُمُرِ

فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ کَلِّمِ النَّاسَ فِی أَنْ یُؤَجِّلُونِی حَتَّى أَخْرُجَ إِلَیْهِمْ مِنْ مَظَالِمِهِمْ

فَقَالَ ( علیه‏السلام  )مَا کَانَ بِالْمَدِینَهِ فَلَا أَجَلَ فِیهِ وَ مَا غَابَ فَأَجَلُهُ وُصُولُ أَمْرِکَ إِلَیْهِ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۱۰  

و من کلام له علیه السّلام و هو المأه و الثالث و الستون من المختار فى باب الخطب

و قد رواه فی شرح المعتزلی عن أبی جعفر محمّد بن جریر الطّبرى مثل ما أورده السّید هنا مع إضافات تطّلع علیه، و قد تکلّم بذلک الکلام لمّا اجتمع النّاس علیه و شکوا ممّا نقموه على عثمان، و سألوه مخاطبته عنهم و استعتابه لهم، فدخل علیه السّلام علیه فقال: إنّ النّاس ورائی و قد استسفرونی بینک و بینهم، و و اللّه ما أدری ما أقول لک، ما أعرف شیئا تجهله، و لا أدلّک على أمر لا تعرفه، إنّک لتعلم ما نعلم، ما سبقناک إلى شی‏ء فنخبرک عنه، و لا خلونا فنبلّغکه، و قد رأیت کما رأینا، و سمعت کما سمعنا و صحبت رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم کما صحبنا، و ما ابن أبی قحافه و لا ابن الخطّاب أولى بعمل الحقّ منک، و أنت أقرب إلى رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم وشیجه رحم منهما، و قد نلت من صهره ما لم ینالا، فاللّه اللّه فی نفسک فإنّک و اللّه ما تبصّر من عمى، و لا تعلّم من جهل، و إنّ الطّرق لواضحه، و إنّ أعلام الدّین لقائمه، فاعلم أنّ أفضل عباد اللّه عند اللّه إمام عادل هدی و هدى، فأقام سنّه معلومه، و أمات بدعه مجهوله، و إنّ السّنن لنیّره لها أعلام، و إنّ البدع لظاهره لها أعلام، و إنّ شرّ النّاس عند اللّه إمام جائر ضلّ و ضلّ به، فأمات سنّه مأخوذه و أحیى بدعه متروکه. و إنّی سمعت رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم یقول: یؤتى یوم القیمه بالإمام الجائر و لیس معه نصیر و لا عاذر فیلقى فی نار جهنّم فیدور فیها کما تدور الرّحى ثمّ یرتبط فی قعرها. و إنّى أنشدک أن تکون إمام هذه الامّه المقتول فإنه کان یقال: یقتل فی هذه الامّه إمام یفتح علیها القتل و القتال إلى یوم القیمه و یلبّس أمورها علیها و یبثّ الفتن فیها فلا یبصرون الحقّ من الباطل، یموجون فیها موجا، و یمرجون فیها مرجا، فلا تکوننّ لمروان سیّقه یسوقک حیث شاء بعد جلال السّنّ و تقضّى العمر. فقال له عثمان: کلّم النّاس فی أن یؤجّلونی حتّى أخرج إلیهم من مظالمهم، فقال علیه السّلام: ما کان بالمدینه فلا أجل فیه، و ما غاب فأجله وصول أمرک إلیه.

اللغه

(نقمت) علیه أمره و نقمت منه نقما من باب ضرب و نقوما و من باب تعب لغه إذا عتبته و کرهته أشدّ الکراهه لسوء فعله و (الاستعتاب) طلب العتبى و هو الرّضا و الرّجوع و (الوشیجه) عرق الشّجره و الواشجه الرّحم المشتبکه و قد وشجت بک قرابه فلان، و الاسم الوشیج کما عن الصّحاح و (یرتبط) أى یشدّ و عن بعض النسخ یرتبک بدلها أى ینشب و (یلبّس) امورها من التلبیس و فی بعض النّسخ تلبس أمورها من اللّبس بالضمّ و هو الاشکال و (مرج) أمره اختلط و اضطرب و منه الهرج و المرج و (السیّقه) بتشدید الیاء المکسوره ما استاقه العدوّ من الدّوابّ و (جلّ) یجلّ جلاله و جلالا أسنّ.

الاعراب

الواو فی قوله: و أنت أقرب، للحال و تحتمل العطف، و الجمله فی معنى التّعلیل لسابقه کما هو ظاهر، و وشیجه رحم منسوب على التّمیز، و اللّه اللّه منصوبان على التحذیر، و جمله یموجون فیها اه تأکید معنوىّ لسابقتها و لذلک ترک العاطف و الفاء فی قوله: فلا تکوننّ، فصیحه.

المعنى

اعلم أنّه قد تقدّم فی شرح الفصل الرّابع من الخطبه الثالثه و التّذییل الثّانی من شرح الکلام الثّالث و الأربعین أنّ عثمان أحدث فی الدّین أحداثا، و أبدع بدعا، و استعمل الفسّاق و أرباب الظلم على الأمصار، و تقدّم فی شرح الکلام الثّلاثین أنّه لمّا شاع الظلم و الفساد منه و من عمّاله فی المدینه و سایر البلاد أوجب ذلک إجلاب النّاس علیه و تحریض بعضهم بعضا على خلعه من الخلافه و قتله و أقول هنا: إنّه لمّا تکاثرت أحداثه و تکاثر طمع الناس فیه کتب جمع من أهل المدینه من الصحابه و غیرهم إلى من بالافاق إنکم کنتم تریدون الجهاد فهلمّوا إلینا فانّ دین محمّد قد أفسده خلیفتکم فاخلعوه، فاختلف إلیه القلوب وجاء المصریّون و غیرهم إلى المدینه فاجتمعوا إلى أمیر المؤمنین علیه السّلام و کلّموه و سألوه أن یکلّم عثمان.

و (لما اجتمع الناس الیه و شکوا ممّا نقموه) و کرهوه (على عثمان و سألوا) منه علیه السّلام (مخاطبته عنهم و استعتابه لهم) أى أن یطلب لهم منه الرّجوع إلى الحقّ و الارتداع عن أحداثه و الاقلاع عن بدعه، استجاب علیه السّلام مسئلتهم (فدخل علیه) و کلّمه بما أورده السید (ره) فی الکتاب.

و قد رواه عنه علیه السّلام أیضا محمّد بن جریر الطبری فی تاریخه الکبیر کما فی شرح المعتزلی قال: إنّ نفرا من أصحاب رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله تکاتبوا فکتب بعضهم إلى بعض أن اقدموا فانّ الجهاد بالمدینه لا بالرّوم، فاستطال الناس على عثمان و نالوا منه فی سنه أربع و ثلاثین و لم یکن أحد من الصحابه یذبّ عنه و لا ینهى إلّا نفر منهم زید بن ثابت و أبو أسید الساعدی و کعب بن مالک و حسّان بن ثابت، فاجتمع الناس فکلّموا علیّ بن أبی طالب و سألوه أن یکلّم عثمان فدخل علیه (فقال علیه السّلام) له: (إنّ الناس ورائى و قد استسفرونی) أی اتّخذونی سفیرا (بینک و بینهم و و اللّه ما أدرى ما أقول لک) و بأىّ لسان أتکلّم معک یؤثّر فیک (ما أعرف شیئا تجهله و لا أدلّک على أمر لا تعرفه) یعنی أنّ قبایح هذه الأعمال و فضایح تلک البدعات لیست بحیث تختفى على أحد، بل هى واضحه للصبیان غنیّه عن التنبیه و البیان.

و هذا هو مراده أیضا بقوله (إنک لتعلم ما نعلم) أى تعلم من شناعه تلک الأحداث خاصّه ما نعلمه، و لیس المراد بیان وفور علمه و أنه یعلم کلّما یعلمه علیه السّلام کما توهّمه البحرانی حیث قال: و حاصل الکلام استعتابه باللّین من القول فأثبت له منزلته من العلم أى بأحکام الشریعه و السنن المتداوله بینهم فی زمان الرّسول صلّى اللّه علیه و آله و الظهور على کلّ ما ظهر علیه من مرئیّ و مسموع.

(و ما سبقناک إلى شی‏ء فنخبرک عنه و لا خلونا بشی‏ء فنبلّغکه) یعنی أنک قد أدرکت من صحبه الرّسول ما أدرکناه، و عرفت من سیره و سلوکه و سیاساته المدنیّه ما عرفناه، لم نکن منفردین بذلک، و لم تکن غایبا عن شی‏ء منه حتى نبلّغکه و ندلّک علیه. «ج ۲»و أکّد ذلک بقوله (و قد رأیت کما رأینا و سمعت کما سمعنا و صحبت رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله کما صحبنا) ثمّ خرج إلى ذکر الشیخین تهییجا له و الهابا فقال (و ما) أبو بکر (ابن أبی قحافه و لا) عمر (ابن الخطاب بأولى بعمل الخیر) و فی بعض النسخ بعمل الحقّ (منک و) ذلک لأنک (أنت أقرب إلى رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم وشیجه رحم منهما) أى من حیث النسب فأنت أولى بالتأسّى به من غیره و الأخذ بسنّته صلّى اللّه علیه و آله و سیرته.

و إنّما جعله أقرب نسبا لاشتراکه مع رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فی الجدّ الأدنى أعنی عبد مناف، فانّ رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم هو ابن عبد اللّه بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف، و عثمان هو ابن عفّان بن أبی العاص بن أمیّه بن عبد شمس بن عبد مناف.

و أمّا هما فیشترکان معه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فی الجدّ الأعلى أعنی کعب بن لوى، فانّ عبد مناف هو ابن قصىّ بن کلاب بن مرّه بن کعب، و أبا بکر بن أبی قحافه: عثمان ابن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم بن مرّه بن کعب، و عمر بن الخطّاب: ابن نفیل ابن عبد العزى بن ریاح بن عبد اللّه بن قرط بن زراح بن عدىّ بن کعب، هذا.

و لا یخفى علیک أنّ تشریک الثلاثه مع النبیّ صلّى اللّه علیه و آله فی النسب إنّما هو بحسب الظاهر و من باب المماشاه و جریا بما هو المعروف عند الناس، و إلّا فقد علمت فی شرح الفصل الثانی من الخطبه الثّالثه الطعن فی نسب عمر، و فی شرح الکلام السادس و السبعین الطّعن فی نسب عثمان و سایر بنی امیّه فتذکّر.

ثمّ أثبت له القرب بالمصاهره فقال (و قد نلت من صهره صلّى اللّه علیه و آله ما لم ینالا) لأنّه قد تزوّج رقیّه بنت النبیّ صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و بعد موتها عقد على بنته الاخرى أمّ کلثوم، و لذلک لقّب عند العامه بذى النورین، و أمّا عند أصحابنا فظلمه فی حقهما مشهور و الأخبار بذلک عن طریق أهل البیت مأثور.

قال المحدّث الجزائری: إنّ طوایف العامّه و الخاصّه رووا أنّ عثمان قد ضرب رقیه زوجته ضربا مبرحا أی مؤلما حتى أثرت السیاط فی بدنها على غیر جنایه تستحقّها و لما أتت النبیّ صلّى اللّه علیه و آله شاکیه تکلّم علیها، و قال صلّى اللّه علیه و آله و سلّم: لا یلیق بالمرأه أن تشکومن زوجها و أمرها بالرّجوع إلى منزله، ثمّ کرّر علیه الضرب فأتت النبیّ صلّى اللّه علیه و آله ثمّ ردّها، ثمّ ضربها الضرب الذی کان السبب فی موتها فأمر النبیّ صلّى اللّه علیه و آله علیّا أن یخرجها من منزل عثمان فأتى بها إلى بیت النبیّ صلّى اللّه علیه و آله و ماتت فیه.

ثمّ حذّره علیه السّلام من اللّه سبحانه و خوّفه من عقابه فقال (فاللّه اللّه فی) شأن (نفسک فانک و اللّه ما تبصّر من عمى و لا تعلّم من جهل) أى لا تحتاج إلى التبصره و التعلیم (و) الحال (أنّ الطرق) أى طرق الشرع المبین (لواضحه و أنّ أعلام الدّین لقائمه) و الاتیان بالجملات مؤکّده بانّ و اللّام و غیرهما لعدم جرى المخاطب بمقتضى علمه.

و لذلک شدّد التأکید بالتنبیه على فضل الامام العادل على الامام الجائر تنفیرا له عن الجور و ترغیبا إلى العدل فقال (فاعلم أنّ أفضل عباد اللّه إمام عادل هدی) بنور الحقّ (و هدى) غیره کما قال سبحانه: «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ» قال أبو عبد اللّه علیه السّلام فی روایه عبد اللّه بن سنان: هم الأئمه صلوات اللّه علیهم (فأقام سنّه معلومه) بالتصدیق على حقّیتها و القیام بوظایفها (و أمات بدعه مجهوله) بالتنبیه على بطلانها و الارتداع عنها (و أنّ السنن) النبویّه و الشرائع المصطفویّه (لنیّره لها أعلام) و منار (و أنّ البدع) المستحدثه (لظاهره لها أعلام) و آثار لا یخفى ما فی حسن التعبیر و الخطابه بالنیّره فی السنّن و بالظاهره فی البدع.

(و انّ شرّ الناس عند اللّه إمام جائر ضلّ) فی نفسه (و ضلّ) غیره (به) کما قال تعالى: «وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَیْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ» قال الصادق علیه السّلام فی روایه معلّى بن خنیس: هو من یتّخذ دینه برأیه بغیر هدى إمام من أئمه الهدى (فأمات سنّه ماخوذه) و سعى فى إطفاء نور الحقّ (و أحیا بدعه متروکه) و جدّ فی ترویج الباطل، هذا.
و تقسیم الامام على القسمین أعنی الامام العادل و الامام الجائر قد ورد فی الکتاب العزیز و غیر واحد من الأخبار.
مثل ما رواه فی البحار من تفسیر علیّ بن إبراهیم باسناده عن جعفر بن محمّدعن أبیه علیهما السّلام قال: الأئمه فی کتاب اللّه إمامان: إمام عدل و إمام جور، قال اللّه: وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا، لا بأمر الناس یقدّمون أمر اللّه قبل أمرهم و حکم اللّه قبل حکمهم، و قال و جعلناهم أئمّه یدعون إلى النار یقدّمون أمرهم قبل أمر اللّه و حکمهم قبل حکم اللّه و یأخذون بأهوائهم خلافا لما فی کتاب اللّه.

و فیه من بصایر الدّرجات مسندا عن أبی بصیر عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: لا یصلح الناس إلا إمام عادل و إمام فاجر إنّ اللّه عزّ و جلّ قال: وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا، و قال: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَدْعُونَ إِلَى النَّارِ.
ثمّ إنّه شدّد التنفیر عن الجور بالتّنبیه على عقوبه الامام الجائر بما رواه عن النبیّ صلّى اللّه علیه و آله فقال (و إنّی سمعت رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم یقول: یؤتى یوم القیامه بالامام الجائر و لیس معه نصیر) ینجیه من نار الجحیم (و لا عاذر) یدفع عنه العذاب الألیم (فیلقى فی نار جهنّم فیدور فیها کما تدور الرّحى ثمّ یرتبط) و یشدّ (فی قعرها) فلا یکون له مخلص و لا منجاه عنها.

ثمّ حذّره عن القتل بما لاح له علیه السّلام من الأسباب المؤدّیه إلیه فقال: (و انّی انشدک اللّه) أى أسئلک و أقسم علیک (أن تکون إمام هذه الامّه المقتول) أراد الامام الدّاعى إلى النّار (فانّه کان یقال) الظّاهر أنّ القائل هو النبیّ صلّى اللّه علیه و آله و أبهم لاقتضاء المصلحه (یقتل فی هذه الامّه إمام یفتح علیها) أى على هذه الامّه (باب القتل و القتال إلى یوم القیامه) بقتله (و یلبّس امورها علیها) أى یدلّس ذلک الامام و یلبّس امور الأمه علیهم و یوقعهم فی اللّبس و الاشکال (و یبثّ الفتن) و ینشرها (فیها فلا یبصرون الحقّ من الباطل یموجون فیها) أى فی تلک الفتن (موجا و یمرجون) أى یختلطون و یضطربون (فیها مرجا).

أقول: و قد وقع مصداق هذا الخبر الذی رواه أمیر المؤمنین عن النبیّ صلّى اللّه علیه و آله و سلّم على طبق ما رواه، فانّ عثمان لما ولّی و أوطأ رقاب الناس بنى أبی معیط و بنی امیه و ولّاهم على البلاد انتشر الهرج و المرج و الفساد، و تظاهر الفتن، و انجذم حبل الدّین، و تزعزع سوارى الیقین، و خمل الهدى، و شمل العمى، و ضاق المصدرو عمی المخرج، حتّى اشتدّ الظلم و المحن و البلوى، و بلغ الغایه القصوى کما قال عزّ من قائل «فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکُمْ».

«» إلى أن انتکث على عثمان فتله، و اجهز علیه عمله، و کبت به بطنته، و قتل شرّ قتله، فکان قتله عنوانا للناکثین و القاسطین و المارقین، و انفتح على الأمه باب القتل و القتال و التخاصم و الجدال إلى أن قام ابن أبی سفیان و آل حرب حزب الشیطان بالخلافه، و استقلّ بالإماره، فمنحه الدّنیا درّها، و أوردته صفوها، فتمادى فی الظلم و الطغیان، و لم یدع للّه محرّما إلّا استحله، و لا عقدا إلا حلّه، حتّى لم یبق بیت مدر و لا وبر إلّا دخله ظلمه، و نبا به سوء رعیه، فقتل من المهاجر و الأنصار و سایر المسلمین مأئه ألف أو یزیدون، و حذا حذوه ابنه اللعین، فقتل بالطفّ سبط سید المرسلین و أنصاره المظلومین، و تبعهم سایر بنی امیه و بنی مروان «الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَها وَ بِئْسَ الْقَرارُ».

«» ثمّ إنه لما محض النصح لعثمان و أراه وجه الصواب و السداد و دلّه على نهج الحقّ و الرّشاد و حذّره من القتل، و کان مروان بن الحکم اللّعین طرید رسول ربّ العالمین أقوى الأسباب الباعثه لنکیه عن طریق الحقّ إلى الباطل و الضلال، و لایقاعه فی المعاطب و المهالک. لا جرم نهاه عن اتّباعه و الرّجوع إلیه و الأخذ برأیه و قال (فلا تکوننّ سیّقه لمروان یسوقک حیث شاء بعد جلال السنّ) و کبره (و تقضّى العمر) و فنائه.

(فقال له عثمان کلّم الناس فی أن یؤجّلونی) أى یمهلونی (حتّى أخرج الیهم من مظالمهم) و أردّ ظلامتهم (فقال علیه السّلام ما کان بالمدینه فلا أجل فیه و ما غاب‏فأجله وصول أمرک الیه) قال الشارح المعتزلی: هذا کلام فصیح لأنّ الحاضر أیّ معنى لتأجیله و الغایب فلا عذر بعد وصول الأمر فی تأخیره، لأنّ السلطان لا یؤخّر أمره.

تکمله

فی الشرح بعد روایته عن محمّد بن جریر الطبری فی تاریخه تمام هذه المخاطبه بین أمیر المؤمنین علیه السّلام و بین عثمان حسبما أشرت إلیه و أنهاها إلى آخرها قال: فقال عثمان: و قد علمت أنک لتقولنّ ما قلت أما و اللّه لو کنت مکانى ما عنّفتک و لا عبت علیک و لم آت منکرا إنّما وصلت رحما و سددت خلّه و أویت ضایعا و ولّیت شبیها بمن کان عمر یولّیه، انشدک اللّه یا علیّ ألا تعلم أنّ مغیره بن شعبه لیس هناک قال: بلى، قال: أفلا تعلم أنّ عمر ولّاه قال: بلى، قال: فلم تلومنى إن ولّیت ابن عامر فی رحمه و قرابته.

فقال علیّ علیه السّلام إنّ عمر کان یطاء على صماخ من یولّیه ثمّ یبلغ منه إن أنکر منه أمرا أقصى العقوبه و أنت فلا تفعل ضعفت و رقبت على أقربائک.
قال عثمان: أ فلا تعلم أنّ عمر ولّى معاویه فقد ولّیته.
قال علیّ علیه السّلام انشدک اللّه أ لا تعلم أنّ معاویه کان أخوف لعمر من یرفاء غلامه له قال: بلى، قال فانّ معاویه یقطع الامور دونک و یقول للنّاس هذا بأمر عثمان و أنت تعلم ذلک فلا تغیّر علیه.

ثمّ قام علیّ علیه السّلام فخرج عثمان على اثره فجلس على المنبر فخطب النّاس و قال: أمّا بعد فانّ لکلّ شی‏ء آفه و لکلّ أمر عاهه، و إنّ آفه هذه الأمّه و عاهه هذه النّعمه عیّابون طعّانون یرونکم ما تحبّون و یسرّون عنکم ما تکرهون، یقولون لکم و تقولون أمثال النّعام یتبع أوّل ناعق، احبّ مواردها الیها البعید لا یشربون إلّا نغصا و لا یردون. الّا عکرا أما و اللّه لقد عبتم على ما أقررتم لابن الخطاب بمثله، و لکنه وطئکم برجله و ضربکم بیده و قمعکم بلسانه فدنتم له على ما أحببتم و کرهتم و لنت لکم و أوطاتکم کتفى و کففت یدی و لسانی عنکم فاجترأتم علیّ، أم و اللّه‏ لأنا أقرب ناصر و أعزّ نفرا و أکثر عددا و أحرى إن قلت هلمّ أن یجاب صوتی، و لقد أعددت لکم أقرانا، و کثرت لکم عن نابی، و اخرجتم منی خلقا لم اکن احسنه و منطقا لم اکن انطق، فکفّوا عنّى ألسنتکم و طعنکم و عیبکم على ولاتکم، فما الذی تفقدون من حقکم و اللّه ما قصرت شیئا عن بلوغ من کان قبلى، و ما وجدتکم تختلفون علیه، فما بالکم.
فقام مروان بن الحکم فقال: و إن شئتم حکّمنا بیننا و بینکم السیف.

فقال عثمان: اسکت دعنى و أصحابی ما منطقک فی هذا، ألم أتقدّم الیک أن لا تنطق فسکت و نزل عثمان، هذا.
و فى الشرح أیضا عن الطبری فی شرح الکلام الثلاثین قال: و کان عثمان قد استشار نصحائه فی أمره فأشاروا أن یرسل إلى علیّ علیه السّلام یطلب إلیه أن یردّ الناس و یعطیهم ما یرضیهم لیطاولهم حتّى یأتیه الأمداد فقال إنهم لا یقبلون التعلیل و قد کان منّى فی المرّه الاولى ما کان، فقال مروان: أعطهم ما سألوک و طاولهم ما طاولوک فانّهم قوم قد بغوا علیک و لا عهد لهم.

فدعا علیا و قال له قد ترى ما کان من الناس و لست آمنهم على دمی فارددهم فانی أعطیتهم ما یریدون من الحقّ من نفسی و من غیرى.
فقال علیّ علیه السّلام: إنّ الناس إلى عدلک أحوج منهم إلى قتلک و انهم لا یرضون إلّا بالرّضا و قد کنت أعطیتهم من قبل عهدا فلم تف به فلا تغرر فی هذه المرّه فانّى معطیهم عنک الحقّ.
قال: أعطهم فو اللّه لأفینّ لهم.
فخرج علیّ علیه السّلام إلى الناس فقال: انکم إنّما تطلبون الحقّ و قد أعطیتموه و انّه منصفکم من نفسه.
فسأله الناس أن یستوثق لهم و قالوا: إنا لا نرضى بقول دون فعل.
فدخل علیه السّلام إلیه فأعلمه.

فقال: اضرب بینی و بین الناس أجلا فانی لا أقدر على تبدیل ما کرهوا فی یوم واحد.
فقال علیّ علیه السّلام أمّا ما کان بالمدینه فلا أجل فیه و أما ما غاب فأجله وصول أمرک إلیه.
قال: نعم فأجّلنی فیما بالمدینه ثلاثه أیّام.
فأجابه إلى ذلک و کتب بینه و بین الناس کتابا على ردّ کلّ مظلمه و عزل کلّ عامل کرهوه فکفّ الناس عنه.
و جعل یتأهّب سرّا للقتال و یستند بالسلاح و الجند جدّا، فلمّا مضت الأیام الثلاثه و لم یغیّر شیئا ثار به الناس و خرج قوم إلى من بذی خشب من المصریّین فأعلموهم الحال فقدموا المدینه و تکاثر الناس علیه و طلبوا منه عزل عماله و ردّ مظالمهم، فکان جوابه لهم: إنی إن کنت أستعمل من تریدون لا من ارید فلست إذا فی شی‏ء من الخلافه و الأمر أمرکم فقالوا لتفعلنّ أو لتخلعنّ أو لنقتلنک، فأبى علیهم و قال: لا أنزع سربالا سربلنیه اللّه، فحصروه و ضیّقوا الحصار و أدّى الأمر إلى قتله، على ما مرّ منّا فی شرح الکلام الثلاثین.

الترجمه

از جمله کلام بلاغت نظام و نصیحت انجام آن حضرتست در حینى که جمع شدند مردمان بسوى او و شکایت کردند از چیزى که ناخوش مى‏ گرفتند بر عثمان ابن عفّان و خواهش کردند از آن حضرت که از جانب ایشان سؤال و جواب نماید، و طلب کند از عثمان که رجوع بحق نماید و ایشان را خوشنود سازد، پس داخل شد آن بزرگوار بر عثمان پس فرمود: بدرستى که مردمان در عقب منند و بدرستى که ایلچى أخذ نموده ‏اند مرا در میان تو و میان خودشان، و بخدا سوگند نمى ‏دانم چه گویم تو را، و نمى‏ دانم چیزى را که تو ندانی آن را، و نمى‏ توانم دلالت کنم تو را بر چیزی که نشناسى آن را، بدرستى که تو مى ‏دانی آنچه که ما مى‏ دانیم، سبقت نیافته ‏ایم از تو بچیزى تا خبر بدهیم بتو ازآن، و تنها نشده‏ایم بچیزى تا ابلاغ بکنیم بتو آن را، و بتحقیق که تو دیده چنانچه ما دیده ‏ایم، و شنیده چنانچه ما شنیده ‏ایم، و صحبت کرده با رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم چنانچه ما صحبت داشته ‏ایم و نه بود پسر ابو قحافه و نه پسر خطاب سزاوار تر بعمل خیر از تو و حال آنکه تو أقرب هستى برسول خدا صلّى اللّه علیه و آله از حیثیّت رگهاى خویشى از ایشان، پس بترس از خداى قهّار در نفس خود، پس بدرستى که تو قسم بخدا بصیرت داده نمى‏شوى از کورى، و تعلیم یافته نمى‏شوى از جهالت، و بدرستى که راههاى شریعت هر آینه واضح و هویداست، و بدرستى که علامتهاى دین هر آینه ثابت و برپاست، بدرستى أفضل بندگان خدا در نزد خدا امام عادلیست که هدایت شده باشد و هدایت نماید، پس برپا دارد سنّت و طریقه معلومه را، و بمیراند و بر طرف سازد بدعت مجهوله را، و بدرستى که سنّتها هر آینه تابانند و درخشان مر آنها را است علامتها، و بدرستى که بدعتها ظاهر است و هویدا مر آنها راست علامتها، و بدرستى که شریرترین مردمان در نزد خدا امام جائریست که گمراه باشد و گمراه شوند بسبب او، پس بمیراند سنّت مأخوذه را، و زنده گرداند بدعت متروکه را.

و بدرستى که من شنیدم از حضرت ختمى ماب صلّى اللّه علیه و آله و سلّم که مى ‏فرمود: آورده مى ‏شود در روز قیامت امام جور کننده. در حالتى که نباشد با او یارى دهنده و نه عذر آورنده پس انداخته شود در آتش دوزخ پس دور مى ‏کند در آن آتش چنانچه دور می کند آسیا پس از آن بسته شود در قعر جهنم.

و بدرستى که من قسم مى‏ دهم تو را بخدا که باشى امام این امّت که کشته شوى بواسطه ظلم و ستم، پس بدرستى که بود گفته مى‏ شد که کشته خواهد شد در این امّت امامى که فتح مى ‏شود بر این امت قتل و قتال تا روز قیامت، و تلبیس نماید کارهاى ایشان را بر ایشان، و منتشر و پراکنده مى ‏کند فتنها را در میان ایشان، پس نمى‏بینند حق را از باطل، و مضطرب مى‏شوند در آن فتنها مضطرب شدنى، و آمیخته بهم مى‏شوند در آن فتن آمیختنى، پس البته مباش اى عثمان از براى مروان بن‏حکم مثل چارپائى که میرانند آن را دشمنان هنگام غارت که براند تو را مروان هر جا که بخواهد بعد از بزرگى سن و سال و بسر آمدن عمر.

پس گفت مر آن حضرت را عثمان که: تکلّم کن با مردمان در این خصوص که مرا مهلت بدهند تا خارج بشوم بسوى ایشان از عهده مظلمه‏ هاى ایشان پس آن حضرت فرمود: آنچه که در مدینه است پس مهلت نیست در او، و آنچه که غایبست پس مهلت او رسیدن حکم تو است بسوى او.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدید: ۸

حتما ببینید

نهج البلاغه کلمات خطبه ها شماره ۱۸۷ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۱۸۸ صبحی صالح ۱۸۸- و من خطبه له ( علیه‏ السلام ) فی الوصیه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code