خانه / **ترجمه خطبه ها شرح ابن میثم / خطبه۱۸۲ترجمه شرح ابن میثم بحرانی

خطبه۱۸۲ترجمه شرح ابن میثم بحرانی

(خطبه۱۸۳صبحی صالح)

 من خطبه له ( علیه‏السلام ) فی قدره اللّه و فی فضل القرآن و فی الوصیه بالتقوى
الله تعالى‏

بخش اول

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَهٍ- وَ الْخَالِقِ مِنْ غَیْرِ مَنْصَبَهٍ خَلَقَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ- وَ اسْتَعْبَدَ الْأَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ- وَ هُوَ الَّذِی أَسْکَنَ الدُّنْیَا خَلْقَهُ- وَ بَعَثَ إِلَى الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ رُسُلَهُ- لِیَکْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا وَ لِیُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا- وَ لِیَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا وَ لِیُبَصِّرُوهُمْ عُیُوبَهَا- وَ لِیَهْجُمُوا عَلَیْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحِّهَا وَ أَسْقَامِهَا- وَ حَلَالِهَا وَ حَرَامِهَا- وَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُطِیعِینَ مِنْهُمْ وَ الْعُصَاهِ- مِنْ جَنَّهٍ وَ نَارٍ وَ کَرَامَهٍ وَ هَوَانٍ- أَحْمَدُهُ إِلَى نَفْسِهِ کَمَا اسْتَحْمَدَ إِلَى خَلْقِهِ- وَ جَعَلَ لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدْراً- وَ لِکُلِّ قَدْرٍ أَجَلًا وَ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتَاباً

لغت

المنصبه: رنج

ترجمه

«ستایش ویژه خداوندى است که بى آن که دیده شود شناخته شده، و بى‏ هیچ رنجى آفریننده است، با قدرت خود آفریدگان را بیافرید، و با عزّت و بزرگى خویش گردنکشان را بنده خود گردانید، و با جود و بخشش خود بر همه بزرگان سرورى یافت، او پروردگارى است که آفریدگانش را در دنیا جا داده، و پیامبرانش را به سوى جنّ و انس فرستاده است، تا پرده از چهره زشت دنیا برگیرند، و آنان را از زیانهایش بر حذر دارند و در باره آن براى آنها مثلها آورند، و آنان را به عیوب دنیا بینا گردانند، و آنچه را مایه عبرت است از دگرگونى تندرستى و ابتلاى به بیمارى و حلال و حرام دنیا پیاپى گوشزد آنها سازند، و آنچه را خداوند سبحان براى فرمانبرداران و گنهکاران از بهشت و دوزخ و حرمت و خوارى آماده فرموده براى آنان بازگو کنند.
او را ستایش مى‏کنم بدان گونه که از آفریدگانش خواسته است او را ستایش کنند، و براى هر چیزى اندازه‏اى، و براى هر اندازه ‏ا ى مدّتى، و براى هر مدّتى نوشته ‏اى قرار داده است.»

شرح

امام (ع) خداوند را از این نظر ستایش کرده است که به سبب روشنى آیات و آثارش، در نزد عقول معروف و شناخته شده است، با این که او منزّه است از این که به وسیله حسّ باصره که اختصاص به اجسام و ملحقات آنها دارد درک و شناخته گردد. سپس به اعتبار این که آفریننده و پدید آورنده‏اى است که در خلق و ایجاد منزّه، از تعب و رنج است او را مى‏ستاید، زیرا رنج و تعب مستلزم وجود اعضا و آلات است و اینها نیز از ویژگیهاى جسم بوده که لازمه آن ضعف و به پایان رسیدن نیرو است، پس از این همه آفریدگان و تمامى نعمتهایى را که ارزانى آنهاست به قدرت خداوند نسبت داده است تا شنوندگان رابطه خود را با خدا بشناسند و نسبت خود را با او بدانند، همچنین از این دیدگاه او را ستوده است که همه ارباب قدرت و گردنفرازان را به سبب کمال عزّت بى‏منتهاى ذات واجب الوجود خود که مستلزم خضوع هر موجود ممکن الوجود و نیازمند به اوست بنده خود ساخته است، و نیز از این نظر که بر همه بزرگان به سبب کمال عظمت وجود واجب على الاطلاق خود، و فقر و بندگى آنها، بزرگى و سرورى دارد و هم به مناسبت کمال لطف او به بندگانش و حکمت و مصلحتى که در ایجاد آنهاست او را ستایش کرده است، و از این که آنان را در دنیا سکنا داده و پیامبرانى از آنان بر انگیخته و به سوى جنّ و انس فرستاده چنان که فرموده است: «یا مَعْشَرَ الْجِنِ‏ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیاتِی«»» او را سپاس گزارده است براى این که غرض از فرستادن پیامبران این است که پرده ‏هایى را که دنیا در جلو چشم انسان انداخته و او را از زندگى جاوید آخرت که براى آن آفریده شده ‏اند بى‏خبر ساخته است از میان بردارند، و با هشدار دادن و بر حذر داشتن آنها از زیانهاى دنیا و عواقب خود، و آوردن مثلهاى مناسب چنان که در قرآن کریم آمده است: «إِنَّما مَثَلُ الْحَیاهِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ«»» و مانند اینها مردم را به راه حقّ بکشانند، و به عیوب خود بینا گردانند و عبرتهایى را که در گردش روزگار و حوادث ناگهانى آن وجود دارد مانند تندرستى و بیمارى به آنها گوشزد کنند، و به حلال و حرام و موجبات ابتلاى به آن دانا سازند، واژه حلالها به کلمه تصرّف (دگرگونى) عطف شده و نیز ممکن است أسقامها معطوف آن باشد، زیرا حلال و حرام هم از دگرگونیها و تحوّلات روزگار است، به دلیل این که بسیارى از چیزها براى امّت پیامبرى حرام شده در حالى که براى پیامبر پیش از او حلال بوده و بالعکس و این امر بدین سبب است که حلال و حرام تابع مصالح جامعه و به مقتضاى زمان و احوال مردمان است، و مراد از تصرفات دنیا نیز همین گونه تغییرها و دگرگونیهاست.

فرموده است: جَعَلَ لِکُلِّ شَىْ‏ءٍ قَدْراً.

این جمله یا به کلمه معتبر و یا به واژه عیوبها عطف شده و معناى آن این است: تا پیامبران مردم را به آنچه خداوند براى فرمانبرداران و سرکشان… آماده فرموده آگاه گردانند.

فرموده است: أحمده إلى نفسه کما استحمد إلى خلقه.

یعنى: خداوند را از نظر کمیّت و کیفیّت به گونه ‏اى مى‏ستایم که خود ازبندگانش خواسته است آن چنان او را بستایند.

فرموده است: جَعَلَ لِکُلِّ شَىْ‏ءٍ قَدْراً.

این مدلول گفتار خداوند متعال است که فرموده است: «وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ«»» یعنى: خداوند براى هر چیزى از نظر کمیّت و کیفیّت اندازه‏اى معیّن کرده که بدان منتهى مى‏شود و حدّى معین کرده که در آن متوقف مى‏گردد، و لکلّ قدر أجلا بدین معناست که خداوند براى هر مقدار و اندازه‏اى وقت و زمانى مقرّر فرموده که در آن زمان پایان مى‏یابد و نابود مى‏گردد، مراد از کتاب در جمله: و لکلّ أجل کتابا کتاب علم الهى است که از آن به کتاب مبین و لوح محفوظ تعبیر شده و بر همه چیز احاطه دارد، و هر چیزى در آن منظور و مضبوط است. و توفیق از خداوند است.

از این خطبه و در باره قرآن است:

منها: فی ذکر القرآن: فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ- حُجَّهُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ أَخَذَ عَلَیْهِ مِیثَاقَهُمْ- وَ ارْتَهَنَ عَلَیْهِمْ أَنْفُسَهُمْ أَتَمَّ نُورَهُ- وَ أَکْمَلَ بِهِ دِینَهُ وَ قَبَضَ نَبِیَّهُ ص وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ أَحْکَامِ الْهُدَى بِهِ- فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ- فَإِنَّهُ لَمْ یُخْفِ عَنْکُمْ شَیْئاً مِنْ دِینِهِ- وَ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئاً رَضِیَهُ أَوْ کَرِهَهُ إِلَّا وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِیاً- وَ آیَهً مُحْکَمَهً تَزْجُرُ عَنْهُ أَوْ تَدْعُو إِلَیْهِ- فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَ سَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ- وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ یَرْضَى عَنْکُمْ بِشَیْ‏ءٍ سَخِطَهُ- عَلَى مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ- وَ لَنْ یَسْخَطَ عَلَیْکُمْ بِشَیْ‏ءٍ رَضِیَهُ مِمَّنْ کَانَ قَبْلَکُمْ- وَ إِنَّمَا تَسِیرُونَ فِی أَثَرٍ بَیِّنٍ- وَ تَتَکَلَّمُونَ بِرَجْعِ قَوْلٍ قَدْ قَالَهُ الرِّجَالُ مِنْ قَبْلِکُمْ- قَدْ کَفَاکُمْ مَئُونَهَ دُنْیَاکُمْ وَ حَثَّکُمْ عَلَى الشُّکْرِ- وَ افْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِکُمُ الذِّکْرَ وَ أَوْصَاکُمْ بِالتَّقْوَى- وَ جَعَلَهَا مُنْتَهَى رِضَاهُ وَ حَاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ- فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ‏ بِعَیْنِهِ وَ نَوَاصِیکُمْ بِیَدِهِ- وَ تَقَلُّبُکُمْ فِی قَبْضَتِهِ- إِنْ أَسْرَرْتُمْ عَلِمَهُ وَ إِنْ أَعْلَنْتُمْ کَتَبَهُ- قَدْ وَکَّلَ بِذَلِکَ حَفَظَهً کِرَاماً لَا یُسْقِطُونَ حَقّاً وَ لَا یُثْبِتُونَ بَاطِلًا- وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً مِنَ الْفِتَنِ- وَ نُوراً مِنَ الظُّلَمِ وَ یُخَلِّدْهُ فِیمَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ- وَ یُنْزِلْهُ مَنْزِلَ الْکَرَامَهِ عِنْدَهُ فِی دَارٍ اصْطَنَعَهَا لِنَفْسِهِ- ظِلُّهَا عَرْشُهُ وَ نُورُهَا بَهْجَتُهُ- وَ زُوَّارُهَا مَلَائِکَتُهُ وَ رُفَقَاؤُهَا رُسُلُهُ- فَبَادِرُوا الْمَعَادَ وَ سَابِقُوا الْآجَالَ- فَإِنَّ النَّاسَ یُوشِکُ أَنْ یَنْقَطِعَ بِهِمُ الْأَمَلُ وَ یَرْهَقَهُمُ الْأَجَلُ- وَ یُسَدَّ عَنْهُمْ بَابُ التَّوْبَهِ- فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِی مِثْلِ مَا سَأَلَ إِلَیْهِ الرَّجْعَهَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ- وَ أَنْتُمْ بَنُو سَبِیلٍ عَلَى سَفَرٍ مِنْ دَارٍ لَیْسَتْ بِدَارِکُمْ- وَ قَدْ أُوذِنْتُمْ مِنْهَا بِالِارْتِحَالِ وَ أُمِرْتُمْ فِیهَا بِالزَّادِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ لِهَذَا الْجِلْدِ الرَّقِیقِ صَبْرٌ عَلَى النَّارِ- فَارْحَمُوا نُفُوسَکُمْ- فَإِنَّکُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوهَا فِی مَصَائِبِ الدُّنْیَا- أَ فَرَأَیْتُمْ جَزَعَ أَحَدِکُمْ مِنَ الشَّوْکَهِ تُصِیبُهُ- وَ الْعَثْرَهِ تُدْمِیهِ وَ الرَّمْضَاءِ تُحْرِقُهُ- فَکَیْفَ إِذَا کَانَ بَیْنَ طَابَقَیْنِ مِنْ نَارٍ- ضَجِیعَ حَجَرٍ وَ قَرِینَ شَیْطَانٍ- أَ عَلِمْتُمْ أَنَّ مَالِکاً إِذَا غَضِبَ عَلَى النَّارِ- حَطَمَ بَعْضُهَا بَعْضاً لِغَضَبِهِ- وَ إِذَا زَجَرَهَا تَوَثَّبَتْ بَیْنَ أَبْوَابِهَا جَزَعاً مِنْ زَجْرَتِهِ- أَیُّهَا الْیَفَنُ الْکَبِیرُ الَّذِی قَدْ لَهَزَهُ الْقَتِیرُ- کَیْفَ أَنْتَ إِذَا الْتَحَمَتْ أَطْوَاقُ النَّارِ بِعِظَامِ الْأَعْنَاقِ- وَ نَشِبَتِ الْجَوَامِعُ حَتَّى أَکَلَتْ لُحُومَ السَّوَاعِدِ- فَاللَّهَ اللَّهَ مَعْشَرَ الْعِبَادِ- وَ أَنْتُمْ سَالِمُونَ فِی الصِّحَّهِ قَبْلَ السُّقْمِ- وَ فِی الْفُسْحَهِ قَبْلَ الضِّیقِ- فَاسْعَوْا فِی فَکَاکِ رِقَابِکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُغْلَقَ رَهَائِنُهَا- أَسْهِرُوا عُیُونَکُمْ وَ أَضْمِرُوا بُطُونَکُمْ- وَ اسْتَعْمِلُوا أَقْدَامَکُمْ وَ أَنْفِقُوا أَمْوَالَکُمْ- وَ خُذُوا مِنْ أَجْسَادِکُمْ فَجُودُوا بِهَا عَلَى أَنْفُسِکُمْ- وَ لَا تَبْخَلُوا بِهَا عَنْهَا فَقَدْ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ- إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ- وَ قَالَ تَعَالَى مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً- فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ- فَلَمْ یَسْتَنْصِرْکُمْ مِنْ ذُلٍّ- وَ لَمْ یَسْتَقْرِضْکُمْ مِنْ قُلٍّ- اسْتَنْصَرَکُمْ وَ لَهُ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ- وَ اسْتَقْرَضَکُمْ وَ لَهُ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ- وَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ- وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ یَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا- فَبَادِرُوا بِأَعْمَالِکُمْ تَکُونُوا مَعَ جِیرَانِ اللَّهِ فِی دَارِهِ- رَافَقَ بِهِمْ رُسُلَهُ وَ أَزَارَهُمْ مَلَائِکَتَهُ- وَ أَکْرَمَ أَسْمَاعَهُمْ أَنْ تَسْمَعَ حَسِیسَ نَارٍ أَبَداً- وَ صَانَ أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَى لُغُوباً وَ نَصَباً- ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ- أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلَى نَفْسِی‏ وَ أَنْفُسِکُمْ- وَ هُوَ حَسْبُنَا وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

لغات

یفن: پیر سالخورده

لهزه: مقدارى از موهایش را سپید گردانیده است

لغوب: رنج جوامع: جمع جامعه به معناى زنجیر است و چون با آن دستها را به گردن مى‏بندند آن را جامعه مى‏گویند.

ترجمه

«قرآن دستور دهنده‏اى است بازدارنده، و خاموشى است گویا، حجّت خداوند بر بندگان اوست، او بر عمل به قرآن از آنان پیمان گرفته، و آنها را در گرو آن قرار داده، روشنى آن را تمام، و دین خود را به آن کامل گردانیده، و پیامبرش را هنگامى از این جهان برد که از رسانیدن احکام هدایت بخش قرآن به مردم فراغت یافته بود، پس خداوند را به گونه‏اى که خود بیان کرده به عظمت و بزرگى یاد کنید، زیرا او چیزى از دینش را پنهان نداشته، و آنچه را که پسند یا ناپسند اوست رها نکرده مگر این که براى آن نشانه‏اى روشن و آیه‏اى محکم قرار داده، و به آن دعوت و یا از آن منع کرده است، بنا بر این آنچه خداوند در گذشته به آن خشنودى داده، و یا موجب خشم و ناخشنودى او بوده در آینده نیز همچنان خواهد بود، و حکم در گذشته و آینده یکى است.

بدانید خداوند هرگز به کارى که خشم او را بر پیشینیان شما برانگیخته است از شما خشنود نخواهد شد و به چیزى که بر پیشینیان شما از آن رضایت داده است بر شما خشمگین نخواهد گردید. شما در راه روشنى گام بر مى‏دارید، و سخنانى را که مردان پیش شما گفته‏اند بازگو مى‏کنید، خداوند روزى دنیاى شما را ضمانت فرموده، و به شکر نعمت، تشویق کرده، و بر زبانتان ذکر خود را واجب ساخته، و پرهیزگارى را به شما سفارش فرموده، و آن را نهایت خشنودى و خواست خود از بندگانش قرار داده است، پس بپرهیزید از نافرمانى خداوندى که زیر نظر او قرار دارید، و زمام شما به دست‏ او، و حرکت و سکون شما در قبضه قدرت اوست، اگر کارى را در نهان انجام دهید او آن را مى‏داند، و اگر آشکارا بجا آورید آن را مى‏نویسد، نگهبانانى بزرگوار بر شما گمارده که حقّى را از قلم نمى‏اندازند، و آنچه نکرده ‏اید نمى‏ نویسند.

بدانید کسى که از نافرمانى خدا پرهیز کند خداوند راهى براى رهایى او از فتنه‏ها، و نورى جهت گریز او از تاریکیها برایش قرار مى‏دهد، و در آنچه آرزو کرده است جاویدانش مى‏گرداند، و او را در سراى کرامت نزد خود فرود مى‏آورد، همان سرایى که براى خود برگزیده، و سایه‏اش عرش او و روشناییش جلال اوست، و دیدار کنندگانش فرشتگان، و دوستانش پیامبرانند، پس به سوى آخرت بشتابید، و (با سعى در عمل) بر مرگ‏ها پیشى گیرید زیرا دور نیست که رشته آرزوهاى انسان بریده گردد، و مرگ، آنان را فرا گیرد و باب توبه به رویشان بسته شود.
شما مانند پیشینیان خود شده‏اید که پس از مردن درخواست بازگشت به دنیا کردند، شما راهیان سفر از خانه ‏اى هستید که خانه شما نیست و به شما بانگ زده ‏اند که از آن کوچ کنید و براى راه خود زاد و توشه بردارید.

بدانید این پوست نازک تن، توان شکیبایى در برابر آتش را ندارد، پس به خویشتن رحم کنید، شما خود را در برابر مصیبتهاى دنیا آزموده ‏اید، آیا بى‏ تابى یکى از خودتان را هنگامى که خارى در تن او فرو مى‏رود، یا بر اثر لغزشى عضوى از او خونین مى ‏گردد، یا ریگهاى تفتیده بیابان او را مى ‏سوزاند دیده ‏اید پس چگونه خواهد بود آن گاه که میان دو طبقه آتش و همآغوش سنگ سوزان و همنشین شیطان گردد، آیا دانسته‏ اید هنگامى که مالک دوزخ بر آتش به خشم آید، بر اثر آن امواج آتش به جنبش در آمده بر سر هم مى‏کوبند، و زمانى که آن را نهیب مى‏دهد ناله کنان در میان درهاى جهنّم زبانه مى‏ کشد.

اى پیر سالخورده ‏اى که پیرى مویت را سپید کرده است تو چگونه خواهى بود هنگامى که طوقهاى آتش به استخوانهاى گردنها چسبیده گردد و با غلّهاى جامعه دستها به گردنها آن چنان بسته شود که زنجیر گوشت بازوان را بخورد،

زنهار زنهار اى بندگان خدا در این هنگام که از تندرستى برخوردارید پیش از این که بیمار شوید، و از فراخى و آسودگى بهره ‏مندید قبل از این که در تنگنا افتید با سعى در عمل خدا را از خود خشنود سازید، و در آزادى خود (از آتش دوزخ) بکوشید پیش از آن که در گرو آن قرار گیرید، چشمها را بیدارى دهید و شکمها را لاغر کنید و گامها را به کار گیرید و اموال خود را انفاق کنید، از بدنهایتان بگیرید، و به جانهایتان بدهید، و در این کار بخل نورزید، خداوند سبحان فرموده است: (إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ«» و نیز فرموده است: (مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ«») درخواست یارى او از شما به سبب خوارى و ناتوانى نبوده، و به علّت نادارى و کمبود از شما وام نخواسته است، او در حالى از شما کمک خواسته که لشکریان آسمانها و زمین از آن اوست و غالب و داناست، و از شما وام خواسته در صورتى که گنجهاى آسمانها و زمین متعلّق به اوست و او بى‏نیاز و ستوده است، بلکه خواست او جز این نیست که شما را بیازماید کدام یک نیکوکارترید، بنا بر این با اعمال خود بر یکدیگر پیشى گیرید تا با همسایگان خدا در سراى او باشید، (آنانى که) خداوند پیامبران را رفیقشان گردانیده، و فرشتگان را به دیدارشان مأمور ساخته، و گوشهایشان را گرامى داشته است از این که هرگز آواى آتش را بشنوند و بدنهایشان را مصون داشته از این که خستگى و رنجى به بینند (ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ«») مى‏ گویم آنچه را مى‏ توانید بشنوید، و از خداوند براى خود و شما درخواست یارى دارم، و او ما را بس است و نیکو وکیلى است.»

شرح

امام (ع) قرآن کریم را از دیدگاههاى مختلف به صفات متضادّى توصیف فرموده است، مانند آمر (امر کننده) و زاجر (نهى کننده) و اطلاق این دو بر قرآن بر سبیل مجاز و از باب گذاشتن نام سبب بر مسبّب است، زیرا امر و نهى کننده خداوند است، همچنین قرآن را صامت (خاموش) و ناطق (گوینده) خوانده، و اطلاق واژه ناطق بر قرآن به طریق مجاز است،

زیرا ناطق خداوند است که به زبان قرآن سخن مى‏گوید و این اطلاق از باب گذاشتن نام متعلّق بر متعلّق است.
این که فرموده است قرآن حجّت خدا بر خلق است براى این است که مشتمل بر وعد وعید، و بیانگر غرض خداوند از آفرینش انسان و آنچه از او خواسته است مى‏باشد و نیز رفع عذر و اتمام حجّت است چنان که قرآن مى‏فرماید: «أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَهِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلِینَ«»» همچنین براى این است که قرآن خلاصه‏اى است از آنچه پیامبر (ص) براى تبلیغ آن برانگیخته شده است، و خداوند پیامبران را بشارت آورنده و بیم دهنده مبعوث فرموده تا براى مردم پس از فرستادن پیامبران حجّت و بهانه‏اى باقى نباشد، دیگر این که قرآن قویترین معجزه‏اى است که پیامبر اکرم (ص) براى صدق نبوّت خود در برابر مردم به آن استدلال کرده و حجّت قرار داده است.

فرموده است: أخذ علیهم میثاقه.

ضمیر مستتر أخذ به اللّه و ضمیر متّصل میثاقه به قرآن برگشت دارد، و پیمان گرفتن از خلق عبارت از ایجاد و بر انگیختن آنان در صحنه عالم وجود است تا به مطالب حقّه خداوند که کتاب او مشتمل بر آنهاست عمل کنند، چنان که قرآن کریم بدان اشاره فرموده است «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ«»» و تقدیر سخن امام (ع) این است که: أخذ علیهم میثاق بما فیه یعنى: خداوند از آنان‏ بر عمل به آنچه در قرآن است پیمان گرفت.

فرموده است: و ارتهن علیه أنفسهم.

یعنى: خداوند آنان را در گرو عمل به قرآن و وفاى به این پیمان قرار داده، چنان که فرموده است: «فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلى‏ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفى‏ بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً«»» در جمله أتمّ به نوره مراد نور هدایت خداوند بر خلق است، و نورى را که خداوند تمام و کامل فرموده، نور نبوّت است که در آیه شریفه «یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ«»» به آن اشاره شده است، إطفاء و یا خاموش کردن نور خدا، عبارت از سخنان ناروایى است که مشرکان در باره پیامبر (ص) خدا بر زبان جارى مى‏کردند و مى‏گفتند: او آموزش دیده، دیوانه، جادوگر و دروغگوست، و قرآن افسانه‏هاى پیشینیان است که او آنها را نوشته است.
جمله أکمل به دینه نیز داراى همان معنایى است که براى أتمّ به نوره ذکر شد.

فرموده است: و قبض نبیّه… تا به.

این گفتار نظیر قول خداوند متعال است که فرموده است: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ»، منظور از أحکام هدایت، بیان طرق هدایت و چگونگى سیر در این راه و تثبیت آن در دلهاى مؤمنان است.
پس از این به لزوم تعظیم و بزرگداشت خداوند دستور مى‏دهد، باید دانست که عظّمت من فلان معناى عظّمته را دارد، و ما در جمله، فعظّموا منه سبحانه ما عظّم… مصدریّه است یعنى: خدا را به عظمت یاد کنید به گونه‏اى که او خود رابه بزرگى یاد کرده است، و میان تعظیمى که از خداوند به جا مى‏آورید با تعظیمى که خداوند از خود به جا آورده مناسبتى برقرار سازید، سپس به علّت وجوب تعظیم خداوند اشاره مى‏کند و مى‏فرماید: چیزى از دین خود را پوشیده نداشته بلکه به اندازه ضرورت همه آن را روشن و آشکار ساخته و چیزى از آنچه موجب خشنودى و ناخشنودى اوست رها نکرده مگر این که براى هر یک نشانه‏اى آشکار قرار داده و یا آیه‏اى روشن در کتاب خود آورده که به آنچه مى‏پسندد امر و به آنچه ناپسند اوست نهى مى‏ کند.

فرموده است: فرضاه فیما بقى واحد و سخطه فیما بقى واحد.

این گفتار اشاره است به این که احکام خداوند در باره امورى که موجب رضا و نارضایى اوست و در گذشته صادر شده در اوقات بعد و زمانهاى آینده نیز ثابت و برقرار است و حکم او در باره امورى که موجب خشنودى و ناخشنودى اوست هیچ گاه نقض و دگرگون نمى‏شود، و در این سخن کنایه‏اى است به این که احکام ثابت الهى را از طریق قیاس و رأى نمى‏توان منتفى ساخت، و ما پیش از این، نظر آن حضرت را در این باره روشن کرده‏ ایم.

فرموده است: أنّه لن یرضى عنکم بشى‏ء سخطه على من کان قبلکم… تا قبلکم.

این گفتار در تأکید و توضیح بیان پیش است، یعنى: کارى که موجب خشم خداوند است و فى المثل اصحاب از ارتکاب آن نهى کرده‏اند خداوند هرگز از به جا آوردن آن کار خشنود نمى‏شود، و نمى‏توان آن را تجویز، و به عنوان اجتهاد حلال کرد، همچنین آنچه را خداوند براى مردم رضایت داده و انجام دادن آن را دستور فرموده است به جا آوردن آن هرگز موجب خشم خداوند نمى‏شود، تا مردم از طریق اجتهاد بتوانند آن را حرام و ممنوع گردانند و هم محتمل است منظور آن حضرت در این که فرموده است: فرضاه فیما بقى واحد و سخطه فیما بقی واحد احکام جزیى و فروع مسائلى باشد که با دلالت مطابقه نصّى در باره آنها نرسیده‏ بلکه نیازمند اجتهاد است تا به آنچه مندرج در تحت نصوص است ملحق گردد، و معناى وحدت رضا و سخط خداوند در این جا این است که حکم امور جزیى مطلوب یا مکروه یکى است، و اختلاف در آن روا نیست، مگر این که یکى از مجتهدان حلال بودن چیزى را فتوا دهد، و مجتهد دیگرى به حرام بودن همان چیز حکم کند، و اختلاف فتوا در آن قضیّه حاصل شود، زیرا مورد فتوا یکى از دو صورت بیشتر ندارد، و آن این است که یا مورد خشم خداوند است و یا موجب خشنودى او، و امام (ع) با این سخن از اختلاف در فتوا نهى مى‏کند، چنان که در خطبه‏هاى پیش نیز آن را زشت شمرده است، گفتار آن حضرت که فرموده است: و اعلموا أنّه لن یرضى عنکم… تا قبلکم، چنان که پیش از این شرح داده‏ایم به این معناست که نباید احکام شرعى به وسیله اجتهاد و قیاس از میان برداشته شود، و گفته شده که معناى این سخن نیز نهى از اختلاف در فتواست و مدلول آن این است که: خداوند هرگز به اختلافى که موجب خشم او بر پیشینیانتان بوده است از شما خشنود نخواهد شد، چنان که در قرآن کریم اشاره فرموده است: «إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْ‏ءٍ«»» همچنین بر اجتماع و اتّفاق که مورد خشنودى خداوند از پیشینیانتان بود، بر شما خشمگین نخواهد شد، و گفته شده منظور آن حضرت این است که: خداوند از شما راضى نشده به چیزى که خشم او را بر گذشتگان شما بر انگیخته و این عبارت از اعتقادات باطل در مسائل الهى است، همچنین بر شما خشمگین نشده به سبب چیزى که به گذشتگان شما از آن خشنودى داده است که عبارت از اعتقادات حقّه در آن مسائل است، بدیهى است این توجیه به اصول اعتقادى اختصاص دارد نه به مسائل فرعى و عملى.

فرموده است: و إنّما تسیرون فی أثر بیّن… تا قبلکم.

این سخنان اشاره است به این که دلائل براى شما روشن است، وگذشتگان ادلّه دین را دست به دست منتقل کرده‏اند و شما بازگو کننده گفته‏ هاى آنانید.

فرموده است: قد کفاکم مئونه دنیاکم.

این سخن به دلیل قول خداوند متعال است که فرموده است: «وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ«»» و این کفایت مئونه یا از طریق خلق و ایجاد آن است و یا عبارت از تأمین روزى است طبق آنچه در لوح محفوظ براى هر فرد ثبت شده است، منظور از این که خداوند مردم را به شکر گزارى ترغیب کرده یا تکرار کلمه شکر است و یا امر به اداى آن است، از حسن بصرى«» نقل شده که گفته است: «همانا خداوند روزى دنیاى ما را تضمین کرده و به انجام دادن وظائف دینى تشویق فرموده است، و اى کاش امور دین ما را تضمین و ما را به اداى وظایف دنیا تشویق مى‏کرد» این سخن به لزوم شدّت محافظت در دین و پرهیز از رسیدن آسیب به آن اشاره دارد.

فرموده است: و افترض من ألسنتکم الذّکر.

چون براى هر یک از اعضا و جوارح عبادتى مقرّر شده، عبادتى که براى زبان معیّن گردیده ذکر خداوند است، و مى‏دانیم که ذکر، یکى از ابواب بزرگ سیر الى اللّه بلکه روح همگى عبادات است، زیرا هر عبادتى با ذکر خدا همراه نباشد ناقص است، سپس به تقوا و پرهیزگارى که خداوند به آن دستور داده و منتهاى خشنودى، و تنها خواست او از بندگان است سفارش مى‏کند، واژه حاجت استعاره است، زیرا ساحت قدس او از هر نیازى منزّه است، وجه مناسبت آن تشویق و طلب مکرّر آن از جانب حقّ تعالى است تا آن جا که گویى خداوند به بندگى و پرهیزگارى بندگان نیازمند است، و چون تقواى حقیقى موجب وصول به مقام قرب‏ الهى است لذا مستلزم منتهاى خشنودى پروردگار از بندگان مى‏باشد، امام (ع) پس از آگاهیهایى که در باره تقوا به شنوندگان داده به رعایت آن امر مى‏کند، و در باره انگیزه‏هایى که انسان را وادار مى‏سازد تقوا را به کار بندد و از خداوند بیم و هراس داشته باشد هشدار مى‏دهد. یکى از این انگیزه‏ها این است که انسان زیر نظر و مراقبت پروردگار بوده و به هر کار او دانا و آگاه است. واژه عین مجازا براى علم استعاره شده و این از باب اطلاق نام سبب بر مسبّب است، زیرا عمل چشم ملازم با حصول علم است. دیگرى این است که موى پیشانى یا زمام انسان در دست خداوند است یعنى در کف قدرت اوست، و این که از تمام بدن پیشانى را اختصاص به ذکر داده براى این است که دانسته شود مهمّترین و شریفترین اعضاى بدن، مملوک خداوند و در اختیار اوست، واژه ید مجازا بر قدرت اطلاق مى‏شود، و این از باب تسمیه سبب است که قابلیّت دارد نام مسبّب بر آن گذاشته شود، یکى دیگر از انگیزه‏ها این است که هر گونه تقلّب و دگرگونى انسان در قبضه اقتدار اوست، یعنى حرکت و سکون و همگى رفتار انسان بر حسب اقتضاى قدرت و حکم خداوند است و هیچ چیزى از زیر فرمان او بیرون نیست.

فرموده است: إن أسررتم.

این سخن به دلیل گفتار خداوند متعال است که فرموده است: «یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ» «آنچه را در نهان انجام مى‏ دهید مى‏داند».

فرموده است: إن أعلنتم کتبه… تا باطلا.

پیش از این بارها در باره کاتبان اعمال سخن گفته‏ ایم.
پس از این گفتار خود را در باره تقوا و پرهیزگارى با عبارت و اعلموا… تا من الفتن تأکید مى‏کند، جمله من یتّق اللّه یجعل له مخرجا عین الفاظ قرآن است.

فرموده است: من الفتن.

این سخن تفسیر واژه مخرجا مى‏باشد یعنى خداوند راهى براى خروج او از فتنه‏ها قرار مى‏دهد، و نورا من الظّلم یعنى: به وسیله انوار علومى که بر اثر تقواآمادگى و شایستگى آن را پیدا مى‏کند، او را از ظلمات نادانى رهایى مى‏دهد.

فرموده است: و یخلده فیما اشتهت نفسه.

دلیل این گفتار قول خداوند متعال است که فرموده است: «لا یَسْمَعُونَ حَسِیسَها وَ هُمْ فِی مَا«»» مراد از منزل کرامت، جایگاه با برکتى است که خداوند دستور درخواست آن را به بندگان خود داده و فرموده است: «قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلًا مُبارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ«»» منظور از سرایى که براى خود برگزیده بهشت است و این که خداوند آن را به خود نسبت داده براى بزرگداشت بهشت و برانگیختن رغبت و شوق دست یافتن به آن است و حسن این نسبت روشن است، زیرا باغهاى محسوس دنیا عالیترین جاهایى است که براى نشیمن برگزیده‏ترین و شریفترین مردم در نظر گرفته مى‏شود، امّا باغ یا بهشت معقول، کیفیّت آن بستگى به درجات وصول و میزان برخوردارى انسان از معارف الهى دارد، همان معارفى که مایه سعادت و سرور و لذّت کامل است. این بهشت معقول همه شرایط عقلى و امتیازهاى روحى را براى این که جایگاه دوستان خدا و خاصّان او و فرشتگان و پیامبرانش باشد داراست و معمولا اگر پادشاهى نظرش بر این قرار گرفت که ساختمانى براى سکونت خویش و نزدیکان خود بنا کند، گفته مى‏شود که این ساختمان به شاه اختصاص دارد و او آن را بر پا کرده است، بارى از ظاهر این گفتار بر مى‏آید که بهشت در آسمانهاست و عرش بر روى آن قرار دارد، و در این سخن نیز نکته لطیفى است. زیرا مى‏دانیم که از اطلاق عرش گاهى فلک نهم اراده مى‏شود و زمانى منظور از عرش، عقل اوّل است به اعتبار این که صور همه موجودات در آن است و به همه آنها احاطه دارد و حامل معرفت صانع نخستین جلّ و علا مى‏باشد، و گاهى هم مراد از عرش سلطنت و عظمت پروردگار است، واژه‏ ظلّ (سایه) را براى عرش استعاره فرموده است، که در معناى اوّل مراد فلک نهم است، زیرا حرکت افلاک از جمله اسبابى است که نفوس بشرى و فلکى را براى وصول به معارف الهى که مایه آسودگى از آتش نادانى است آماده مى‏کند همچنان که سایه، سبب آسایش و رهایى از گرمى آفتاب مى‏باشد، و در معناى دوّم منظور عقل اوّل است، براى این که معارف الهى که به واسطه این فرشته مقدّس بر ضمایر کسانى که آمادگى و شایستگى آن را دارند افاضه مى‏شود موجب حصول بزرگترین آسایش و آرامش است، و سایه نیز چنین است، و در معناى سوّم مقصود این است که سلطنت و عظمت حقّ تعالى بر هر قدرت و بزرگى غلبه و برترى مطلق دارد و چون بزرگوارى او مبدأ آسایش نفوسى است که آنها را به کمالات عقلى آراسته است، لذا عرش سایه قدرت و عظمت پروردگار است که به آن پناه برده مى‏شود، و اطلاق واژه سایه بر نعمت و قدرت در عرف روشن است، مثلا گفته مى‏شود: من در سایه فلان، و یا در سایه شاه و دادگرى او هستم، یعنى از نعمت و عنایت او برخوردارم«».
فرموده است: و نورها بهجته.
بهجت یا شکوه و جلال حقّ تعالى به جمال و کمال او که بر سرتاسر عوالم وجود و بواطن نفوس تابان است برگشت دارد و بدیهى است بهشت به انوار او روشن است، انوارى که چشم بینندگان را خیره مى‏سازد، و فرشتگان مقرّب را در بهجت و سرور فرو مى‏برد.

فرموده است: و زوّارها ملائکته و رفقاؤها رسله.

در این عبارت نیز نکته ظریفى است، و آن این که چون نفوس بشرى ذاتا متّحد مى‏باشند، مراتب آنها در احراز کمالات و نیل به درجات نیز نزدیک به‏

یکدیگر، و حصول این امر براى آنها میسّر است، لذا از ساکنان آن به رسولانى که رفیقان بهشتند تعبیر شده است، امّا چون انواع فرشتگان آسمانى و آنهایى که از علائق جسمیّت مجرّدند بالذّات، و هم از لحاظ درجه کمالات، با یکدیگر متفاوتند، فرشتگان زایران بهشت یعنى دیدار کنندگان ساکنان آن خوانده شده‏اند، و آشکار است که رفیق از زایر نزدیکتر و پیوسته‏تر است، گفته‏اند زیارت فرشتگان از ساکنان بهشت، عبارت از حضور ساکنان عالم بالا در نزد نفوس کامله به هنگام انقطاع و انصراف آنها از علایق جسمى است، و چون این حضور همیشگى نیست بلکه بر حسب اوقاتى است که نفس از چنگال تعلّقات رهایى دارد، حضور آنها به زیارت شبیه بوده و این واژه براى آن استعاره شده است، بدیهى است در این دیدار فرشته زایر است نه نفس انسان، زیرا صورت فرشته است که به افاضه خداوند صورت آفرین در نفوسى که آمادگى و شایستگى دارند وارد و نمایان مى‏گردد.
پس از این امام (ع) دوباره روز رستاخیز را یادآورى مى‏کند و دستور مى‏دهد که در انجام دادن آنچه موجب صلاح امور آخرت مى‏شود پیشدستى کنند، و در اداى اعمالى که مایه تقرّب به خدا و رهایى از بیم و هراس روز قیامت مى‏شود شتاب ورزند، جمله سابقوا الآجال نیز به همین معناست.

فرموده است: فإنّ النّاس یوشک أن ینقطع بهم الأمل.

مراد از أمل آرزوى دنیا و خواستن دوام زندگى آن است یعنى چون نزدیک است رشته این آرزوها بریده شود لازم است به اصلاح امور آخرت توجّه کنند، و یرهقهم الأجل یعنى چون بزودى مرگ فرا مى‏رسد و دامن آدمیان را مى‏گیرد واجب است در عمل براى آنچه باقى و پایدار مى‏ماند بکوشند، و چون به سبب فرا رسیدن مرگ، باب توبه مسدود مى‏گردد به آن مبادرت ورزند.

فرموده است: فقد أصبحتم… تا قبلکم.

یعنى: شما در وضعى هستید که از نعمت حیات و سلامت و امنیّت و دیگر وسایلى که پیشینیان شما آرزو و درخواست رجوع به مانند آنها را مى‏کنند برخوردارید و مى‏توانید با استفاده از این امکانات به عمل بپردازید.

فرموده است: و أنتم بنو سبیل… تا بالزّاد.

واو در جمله و أنتم… واو حالیّه است و صفت در راه ماندگان را براى انسانها استعاره فرموده است، زیرا اقامت آنها در سراى دنیا غرض اصلى نیست، و عنایات پروردگار مقصد دیگرى را براى آنها منظور و مقرّر داشته و از طریق دین، آنان را به کوچیدن از دنیا تشویق مى‏کند، بنا بر این آنها در دنیا همچون مسافرانند، دروازه‏هاى شهر آنها جود و بخشش الهى، و نزدیکترین درهاى ورودى دنیا ارحام مادران، و درهاى خروجى آن مرگ است، واژه سفر مجاز و استعاره مشهورى براى مرگ است که مى‏توان آن را حقیقت دانست. آشکار است سرایى که انسان در آن نخواهد ماند بلکه منزلى در گذرگاه سراى دیگر است خانه و محلّ اقامت او نیست، این که فرموده است از این جا به آنها بانگ رحیل سرداده‏اند، براى برانگیختن نفرت آنهاست که به دنیا رغبت و اعتماد نکنند و آن را وطن خود ندانند و این که دستور داده از این دنیا توشه بر گیرند براى توجّه دادن آنهاست به این که هدف و مقصد از این دنیا آخرت است و لازم است براى پیمودن این راه و رسیدن به مقصد زاد و توشه و آمادگى لازم را در این جا فراهم کرد، واژه زاد براى پرهیزگارى و فرمانبردارى خداوند استعاره شده و همینهاست که توشه راه انسان به پیشگاه پروردگار جهانیان است.

فرموده است: و اعلموا… تا نفوسکم.

این گفتار وعده‏هاى سخت خداوند را در باره کیفر گناهان یادآورى مى‏کند، و به شنوندگان اندرز مى‏دهد که به خویشتن رحم کنند، و این زمانى صورت مى‏گیرد که اعمال شایسته به جا آورند و دستورهاى خداوند را پیروى کنند.

فرموده است: فإنّکم قد جرّبتموها… تا شیطان.

این سخنان استدلالى است بر این که باید در برابر عقوبتهاى الهى برخویشتن رحم کرد، و خلاصه‏اش این است که شما خود را در برابر کارهایى کوچکتر آزموده و بى‏تابى خود را دیده و دانسته‏اید، و روشن است آن کسى که در برابر این گونه ناراحتیهاى خرد و اندک جزع و ناشکیبایى مى‏کند، به طریق اولى در میان دو طبقه آتش که همخوابه سنگ سوزان و همنشین شیطان است بى‏تاب و ناشکیبا خواهد بود، چنان که خداوند متعال فرموده است: «وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَهُ«»» و در باره همنشینى شیطان فرموده است: «فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ. وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ«»» و لشکریان ابلیس همان شیطانها هستند، همچنین فرموده است: «وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ«»» تا آن جا که فرموده است: «وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ«»».

فرموده است: أعلمتم أنّ مالکا… تا زجرته.

آنچه در باره آتش دوزخ فرموده از صفات آتش محسوس این جهان است و ذکر اینها براى بیم دادن و ترسانیدن شنوندگان از آتش سوزان جهنّم است.

فرموده است: أیّها الیفن الکبیر… تا السّواعد.

در این گفتار روى خطاب به پیر سالخورده است که پایش به گور نزدیکتر و براى او سزاوارتر است که دست از گناه باز دارد، پرسش آن حضرت از چگونگى حال او در برابر عذابهاى خداوند بر سبیل سرزنش و نکوهش وى در ارتکاب گناه است، طوق آتش محسوس معلوم است، و طوق آتش معقول عبارت است از تسلّط هیأت بدنى حاصل از اعمال انسان بر گردن او، و در آمدن قید و زنجیرهاى آن بربازوهاى اوست.
پس از این امام (ع) شنوندگان را از خداوند بیم مى‏دهد و گوشزد مى‏کند که پیش از آن که سلامت و توانایى را که اکنون از آنها برخوردارند از میان رود منتهاى کوشش را در به جا آوردن اعمالى که خداوند را خشنود سازد به کار برند، و در آزاد کردن گردن خود از یوغ آتش پیش از آن که به سبب گناهان خود در گرو آن قرار گیرند تلاش لازم به عمل آورند، در جمله أن تغلق رهائنها«» وجه استعاره رهن، پیش از این توضیح داده شده است.
سپس امام (ع) دستور مى‏دهد که در شب، بیدارى داشته باشند و این کنایه از انجام دادن عبادت در پاره‏اى از شب است، چنان که خداوند متعال فرموده است: «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلًا طَوِیلًا«»» و این که شب براى عبادت اختصاص داده شده از آن رو است که در اوقات شب امکان خلوت با خدا و فراغ از مردم فراهمتر است، به علاوه روز به عبادت دیگرى اختصاص داده شده که عبارت از جهاد در راه خدا و تلاش براى تأمین اهل و عیال مى‏باشد.

پس از این آن حضرت دستور مى‏دهد که شکمها را لاغر کنند و این کنایه از این است که روزها را روزه بدارند، سپس سفارش مى‏کند که گامهاى خود را به کار گیرند و مراد از این به پا داشتن نماز است، و نیز تذکّر مى‏دهد که اموال خود را انفاق کنند، و منظور اداى زکات و پرداخت صدقات در راه رضاى خدا مى‏باشد، پس از این گوشزد مى‏کند که از اجساد خود بگیرند و این کنایه از این است که تن را با روزه و بر پاداشتن نماز بکاهند، و سختگیرى در خوراک و پوشاک را که موجب‏ عدم توجّه به پرورش تن است برگزینند، زیرا تن پرورى مستلزم دنیا دوستى و لذّتجویى است و شکّ نیست که کاهیدن بدن بر اثر انجام دادن عبادتهایى که گفته شد متضمّن دهش و بخشش ملکات فاضله به نفس انسان، و حصول قرب پروردگار متعال است، از این رو فرموده است: از سرمایه تن برگیرید و به روانتان ببخشید و در این کار بخل نورزید، و ذکر این که به رنج انداختن تن جود و بخششى به جان است براى ترغیب مردم در توجّه به تهذیب و تکمیل نفس است.

سپس آن بزرگوار به دنبال دعوت شنوندگان به این که با فرمانبردارى از دستورهاى او خدا را یارى کنند، و با دادن صدقات، به خداوند وام دهند، به دو آیه از قرآن کریم استشهاد مى‏کند که مبتنى است بر وعده خداوند به یارى کسى که او را یارى مى‏کند، و به چند برابر کردن پاداش کسى که به او وام مى‏دهد، استعاره واژه قرض براى صدقات به مناسبت کثرت اوامر الهى در دادن صدقات و اداى این عبادت مالى است از این رو اوامر خود را به درخواست نیازمندى که خواهان وام است تشبیه فرموده است، و فایده این استشهاد و آنچه تا جمله أیّکم أحسن عملا بیان فرموده اعلام این مطلب است که: خداوند غنىّ مطلق و بى‏نیاز از آن است که از بندگانش یارى و وام بخواهد و هدف از این عنایت و مرحمت، آزمودن آنهاست، و ما در باره معناى آزمایش خداوند از بندگانش، مکرّر سخن گفته ‏ایم.

امام (ع) پس از این گفتار دوباره تذکّر مى‏دهد که در کار آخرت بر یکدیگر پیشدستى کنید تا در بهشت همسایه خداوند و همراه پیامبرانش باشید، چنان که خداوند متعال فرموده است: «… وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ«»» و در باره رفاقت و همدمى با پیامبران فرموده است: «وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ«»» و در مورد زیارت فرشتگان فرموده است: «وَ الْمَلائِکَهُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ، سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ«»» و این که خداوند گوشهاى مؤمنان را گرامیتر از آن داشته که هرگز آواى دوزخ را بشنوند به دلیل قول خداوند متعال است که: «لا یَسْمَعُونَ حَسِیسَها وَ هُمْ فِی مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ«»» و در باره این که خداوند بدنهاى مؤمنان را در امان داشته از این که خستگى و رنجى به بینند فرموده است: «لا یَمَسُّنا فِیها نَصَبٌ وَ لا یَمَسُّنا فِیها لُغُوبٌ«»».

فرموده است: ذلک فضل اللّه…

آیه شریفه قرآن است که امیر مؤمنان (ع) آن را در ختام خطبه خود قرار داده است، و مناسبت آن روشن است.

فرموده است: أقول… تا پایان.

اینها جملات پایانى خطبه است، و در آن براى سرکوبى نفس امّاره، و قرار گرفتن آن در خدمت نفس مطمئنّه از خداوند درخواست یارى فرموده است، چه او بهترین یاور و نیکوترین سرپرست است.

 

ترجمه ‏شرح ‏نهج‏ البلاغه(ابن ‏میثم بحرانی)، ج ۳ ، صفحه ‏ى ۷۲۲

بازدید: ۱۲

حتما ببینید

خطبه۱۷۷ ترجمه شرح ابن میثم بحرانی

(خطبه۱۷۸صبحی صالح)  و من کلام له ( علیه‏ السلام  ) فی معنى الحکمین‏ فَأَجْمَعَ رَأْیُ …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code